ОРÆЗМÆГИ КУВД
Нарти Орæзмæг кувд кодта 'ма имæ Нарти дзæбæхтæ æримбурдæнцæ.
Цалинмæ агæ фунхтæй, уæдмæ æмбурди адæм Орæзмæги устур еуварсуг тохона хæдзари сире къелатæбæл рабадтæнцæ. Æмбурди сæри ба - Орæзмæг æхуæдæг.
Уæд Орæзмæг тургъæмæ рацудæй 'ма согфадæни согтæ æ гъæбеси куд цурхта, уотæ ба æ сæрти еу устур цæргæс æрбатахтæй, æхе ибæл ниццавта, æ дууæ нихи ин æ къæреди рони фæйнæ фарсмæ ниссагъта 'ма 'й æ нихтæбæл райста, 'ма 'й хæссунтæ райдæдта.
Ци 'й фæххаста, уæдта 'й еу денгизи сакъадахи бæрзонд сау къæдзæхбæл ниввардта,
æхуæдæг ба фæстæмæ фæттахтæй.
Нур и æмбурди адæмтæ ба бадунцæ, Орæзмæгмæ кæсунцæ, - нур æрбацæудзæнæй, уæд æрбацæудзæнæй, зæгъгæ, 'ма дзубандитæ, 'ма дзубандий сæр хæссунцæ.
Агæ дæр исфунхтæй. Арт æрнидæн æй, уæддæр Орæзмæг некæми зиннуй. Кæми 'й, ци фæцæй, зæгъгæ, ба кæстæр адæм æндеу-гæ нæ кодтонцæ 'ма син бадунтæ раеудагъ æй.
Нур Орæзмæг ба талингæ æхсæви кæми еуæрдæмæ фæццæуй, кæми иннердæмæ æма и къæдзæхæй ниллæгмæ æрхезуни мадзалæй неци еруй.
Орæзмæги зæронд никкæуидæ, нидздзиназидæ: «Мæ зæруæ мин хойтæ дæр ма базудтонцæ 'ма мæбæл гиризмæ æрифтудæнцæ.
«Ци кодтон Хуцауæн, цæмæн мæмæ аци æфхуæрд æрцудæй?!»
Уотæ куд сагъæстæ кодта, уотæ ба мæйæ искастæй 'ма Орæзмæг къæдзæхи сæри хузæн æзмесæбæл еу сувæллони фæдтæ фæууидта.
Цæун райдæдта и фæдтæбæл 'ма еу нарæг къахнад иссердта къæдзæхтæбæл.
Еци надбæл æрхизтæй Орæзмæг къæдзæхи сæрæй. Æрхизтæй 'ма уой буни ба фæууидта хæдзарæ. Ба имæ кастæй дуарæй 'ма дин уоми ба зæронд лæг 'ма уосæ, сæ рази ба еу минкъий биццеу гъазуй.
Берæ фæссагъæс кодта 'ма сæмæ фæккастæй, уæдта бацудæй, 'ма сæмæ дзоруй, уе 'хсæвæ хуарз, зæгъгæ.
Етæ дæр ин фестадæнцæ, уæдта, æнæ неци дзоргæй, фæстæмæ исбадтæнцæ.
Дуаргæрон къелабæл исбадтæй Орæзмæг дæр. Минкъий сахат, уæдта ин фингæ алли хуарз æма дзæбæхæй 'дзагæй æрбайвардта зæронд уосæ.
Е дæр ниццийнæ 'й 'ма хуæрунмæ февналдта. Хуæруй Орæзмæг, и биццеу ба хæдзари зæнхи гъазуй, гæппитæ кæнуй, еуæрдæмæ фæууайуй, иннердæмæ фæссемуй.
Уæдта Орæзмæг æ карди фийбæл еу хунæ исиста 'ма дзоруй биццеумæ: «Æруайæ, мæ хор, мæ хунæ рахуæрæ!»
Биццеу хæлæфæй бауадæй 'ма кардбæл бахаудтæй. Кард æ зæрди фæххастæй 'ма и биццеу æ тæппæзтæ бацагъта, 'ма æ уод исиста.
Зæронд лæг æма уосæ дæр фестадæнцæ 'ма, еци æнæ исдзоргæ, райстонцæ и мард 'ма 'й байвардтонцæ.
Орæзмæг дæр нæуæгæй фестадæй, къæдзæхи сæрмæ исхизтæй 'ма уоми кудтæй æ мæгурбæнттæбæл, хъæбæрдæр ба - еци зæрæндти хъурмæбæл.
Уотæ рæхги ба еци цæргæс бабæй æртахтæй 'ма Орæзмæги къæреди æ нихтæ ниссагъта, райста æй, 'ма 'й æ тургъи астæу согфадæни æривардта, æхуæдæг ниййаууон æй.
Орæзмæг согтæ райста 'ма бацудæй æ хæдзарæмæ. Уоми ба Нартæ цæлхæмбурдæй бадунцæ. Æ согтæ ниввардта Орæзмæг 'ма дзоруй адæммæ:
«Рагон тауæрæхъ уин ракæнон, æви æригон?»
Етæ базагътонцæ:
«Рагон тауæрæхъ ма фегъустаййанæ, фал нин æригон дзубанди ракæнæ». Орæзмæг син æрдзурдта, - цæргæс æй денгизи
сакъадахмæ кутемæй фæххаста, уой, 'ма уоми ба еу зæронд уосæ æма лæги еунæг биццеу ку рамардта, уæдта 'й и цæргæс нæуæгæй æ тургъæмæ кутемæй æрхаста, уони се 'нккæтей дæр.
Нартæ дестæ, тæмæстæ кодтонцæ.
Æхсийнæ-æфсийнæ ба еци хабар ку фегъуста, уæд иннæ хатæнæй нигъгъарæнгæ кодта: «Ма мæбæл фæхходетæ, Нарти дзæбæхтæ 'ма нæ хецаути зæрæндтæ, уæ рази цъухихалдæй ке кæун, уомæй!
Æвддæс лæхъуæни ин адтæй 'ма си æхсæрдæс æхе армæй мæрдтæмæ бацудæй, æ фæстаг фурт ба ин мæ цæгатмæ Донбеттиртæмæ хæссунмæ равардтон, кæд æй уоми ба не 'ссеридæ, зæгъгæ, 'ма е дæр бабæй æ армæй бацудæй».
Уой гъарæнгæмæ ба æгас æмбурд аххæй никкудтæй. Уотемæй Орæзмæгæн æ кувд кæунмæ рацудæй.
Цидæр адтæй, - æмбурди адæм рахæлеу æй. Орæзмæг дæр ходæгмæ нæбал худтæй, дзорæгмæ нæбал дзурдта, уотемæй уонтæбæрзонд æма сæргубурæй хаттæй. Æ маст æ губуни ку нæбал цæ-уидæ, уæдта Нарти нихæси Фудиронхгæнæн цъæх Дори сæрбæл æхе ниддæлгоммæ кæнидæ 'ма уотемæй цардæй.
Еу хатт кæми адтæй, уоми къæсибадæг уосæ уотемæй фæууидта Орæзмæги 'ма ин загъта: «Ци дæхе гъенцъунæй марис, Нарти хуарз Орæзмæг? Дæуæй устурдæр фудтæ дæр ма ескæбæл æрцудæй! Нарти Хириуфий Саулæг фудтæ нæ фæууидта, мадта е ба уæд куд цæруй?»
И уосæ раевгъудæй 'ма Орæзмæг дæр æхебæл æрхудтæй 'ма ин Хуцау Хириуфий Саулæги агорун æ зæрди бауагъта, мæнæй ма устурдæр фудтæ кæбæл æрцудæй, е циуавæр æй, зæгъгæ, уой фæууинун хуарз уидæ.
Дуккаг бон Орæзмæг е стур Æрфæнбæл æ саргъ бангон кодта 'ма рандæ 'й æ сæрисæфтмæ. Ци фæххаттæй, Хуцау зонуй, уæдта еу æхсæвæ ба еу фиййаути бунатмæ е 'хсæвеуат æртухстæй.
Фонс берæ, фиййау, зæгъгæ, имæ дзоруй Орæзмæг.
- Фонс дин Хуцау раттæд, - зæгъуй и фиййау. - Идардæй цæуæги хузæн дæ, рафестæг уо, фусун дин ан.
Орæзмæг рафестæг æй.
Фиййау дæр æ фустæ æрдугъта 'ма сæ бафснайдта, уæдта иуазæгæн косарт ракодта, 'ма арти дууæ фарсемæ ухстæлтæ фезонæгæй 'дзагæй æрсагъта. Цæх-цæх кодтонцæ. Фиййау дæр арти фæрстæмæ зелæнтæ кодта.
Орæзмæг имæ нæбал фæллæудтæй 'ма имæ дзоруй: «Хуарз лæг, ходуйнаг ку уа, уæддæр дæ фæрсдзæнæн, - зæгъгæ мин: дæ фий ци кодта?»
- Ме 'уазæг ку нæ адтайсæ, уæд дин ести адтайдæ, фал дин нур ба хатир фæууæд!
Орæзмæг дæр æй нæбал уагъта, æхе дæр ин байамудта, цæй туххæй хæтуй 'ма ке агоруй, уой дæр ин загъта.
На, нæ уа дæр æй ку нæбал уагъта, уæдта ин загъта и фиййау:
- Мадта æз, ду ке агорис, еци лæг дæн 'ма дæ мæнбæл ка исардудта, уомæй Хуцау ма исбоз уæд: мæ фудтæ мин иснæуæг кодта. Авд фурти мин адтæй, еу иннемæй уайагæдæр, еу иннемæй лæгигъæдгундæр, кондгиндæр, уотемæй. Ис мин лæгтæ 'нцæ; цауæн цæунгъон фæцæнцæ.
Еу хатт кæми адтæй, уоми ба и авдей дæр мæ хæццæ райстон 'ма уотемæй цауæни рандæ дæн. Бонсауизæрмæ фæххаттан 'ма неци иссердтан. Изæрæй ба нæ Хуцау еу хонхи рæбун лæгæтмæ æрхаста.
Лæгæти æринцадан, æртдзух бакодтан, уотæ ба, æ тæрнихи астæу еунæг цæстæ, уæхæн уæйуг, устур дзогæ æ разæй, æ усхъи æд къуала бæласæ, уотемæй æскъоттитæ кæнгæ æрбацудæй, мах ци лæгæти адтан, уордæмæ.
Уæйуг и бæласæ зæнхæбæл ниццавта 'ма, цирагъæн - æгæр æставд, æндзарунмæ ба - æгæр листæг, уотæ ниббуройнæ 'й. И лæгæти дуарбæл еу устур къæдзæх æрбахатта 'ма мæмæ æхуæдæг ба дзоруй:
«Æгас цотæ, ме 'уазгутæ! Ци Хуцау уæ æрхаста ардæмæ, хуæнхаг цъеутæ?»
Мах дæр ин райарфæ кодтан.
Æхсæвæ нин косарт ракодта, хуарз нæ фæууидта, сæумæ ба раскъардта æ дзогæ, махбæл ба и лæгæти дуар æрбаивардта 'ма ниффардæг æй.
И бон нин ци æнхæстæй, уомæй мах дæр и лæгæти дуарбæл фæййархайдтан 'ма ин фезмæлун фæрæзнæ не 'ссердтан: ду бабæй хонх рахъан кæнунбæл архайæ!
Изæрæй бабæй æрцудæй и уæйуг 'ма нин косарт никкодта, уотемæй нæ финддæс æхсæви 'ма финддæс бони, æнæ æндæмæ рауадзгæй, фæххинста.
Уæдта мин еу æхсæвæ ба и уæйуг уотæ: «Иуазæг сауæнгæ иуазæг нæ уй, нур ба нин ду дæр еу æхсæвæр искæнæ! Иуазæг еу æхсæвæ æй иуазæг, уæдта е дæр фусун æй!»
- Æз ба дæ цæмæй баиуазæг кæнон, ци мæмæ уинис?
- Мæнæ нин дæ лæхъуæнтæй еуей равгæрдæ!
Фæссæмæ кастæн 'ма си мæ къох кæмæ тастайдæ, уæдта и хестæр загъта:
«Уæддæр æз фиццагдæр бони рохс фæууидтон, цæргæ дæр фулдæр ракодтон 'ма мæн нивгæрдæ, баба!»
Кæстæр ба уотæ:
«На, мæн нивгæрдæ, баба! Хестæртæ дæ естæбæл бауолæфун кодтонцæ, æз ба дин нерæн ма неци исагъаз дæн, 'ма дин
уомæй уæддæр кæд естæмæн исбæззинæ!»
Зин мин куд н’ адтайдæ мæхе тог, мæхе фид хуæрун, фал мин гæнæн нæбал адтæй 'ма сæмæ ракæститæ кодтон, уæдта и хестæрæн æ къæхтæ 'ма æ къохтæ исбастон æма 'й равгарстон.
Ба 'й гъуд кодтон, ис æй фунхтон æма 'й и уæйуг, æма мæ фуртти хæццæ бахуардтан.
Иннæ æхсæвæ ба нин и уæйуг фус равгарста, уæдта æз - дуккаг хестæри.
Уотемæй и авдей дæр, æхсæвæ цохæй, мæхе къохæй бафснайдтон, сæ фид дæр син бахуардтон.
Æстæймаг кезуй ба мæмæ нецибал адтæй 'ма мин и уæйуг цæрдуодæй мæ дууæ уæрагеми æртикъахуг хуæдзелгæ ухст бацавта, арти фарсмæ мæ æрсагъта, æхуæдæг ба рафунæй æй. Æз дæр æрдæгсугъд, арудтитæй, мæ фий дæр рахаудтæй, мæ къах æфсæн тъæрæмæ фæббуцæу кодтон 'ма мæхе ухстæй туххæй ратудтон.
Уæдта и ухст ис сурхзинг кодтон 'ма ин æй æ цæсти уотемæй рацавтон. Е дæр ниййах кодта, ра мæ агурдта 'ма дин уой рази бадтæн?! Мæхе фусти астæу исримахстон.
Уæйуг дæр, кæми зустæй, кæми лигъзæй мæ æхемæ сайуй 'ма ин æз дæр ком нæ лæвардтон.
Сæумæ ба уæйуг æ фусти дзогæ æ цæуи евгед бакодта 'ма сæ уотемæй æ сагæхти еугаййæй рауагъта.
Ци рацудæй, уæдта мæнæн дæр мæ сугъдтæлтæ бадзæбæхтæ 'нцæ, мæхе гъуд кæнунгъон фæддæн æма и уæйуг ку ниффунæй уидæ, уæдта æз дæр мæхецæн ниййарт кæнинæ, фус равгæрдинæ, 'ма уотемæй цардтæн.
Еу хатт ба мæмæ и уæйуг дзоруй, нур мæнæн уæддæр цард фæууинæн нæбал ес, нур ба мæ тухæ, мæ амонд мæнæ аци мухури æй 'ма 'й дæ къохбæл бакæнæ, зæгъгæ, мæмæ æ къохдарæн рагæлста.
Æз дæр дин æй цийнæгæнгæ ме 'нгулдзæбæл нæ ракодтон, нæ! 'Ма дин и къохдарæн «мæнæ 'й, мæнæ 'й» кæнуй.
Куд Хуцау хуæрзгæнæг, уотæ ба мæ рази фæрæт фæцæй; æруадтæн уордæмæ, ме 'нгулдзæ къудурбæл февардтон 'ма 'й фæрæтæй æркъуæрдтон. Аци æнгулдзæ дæр мин гъеуæд рахаудтæй.
Согфадæни æнгулдзи лухдзаги хæццæ «мæнæ 'й, мæнæ 'й» кæнуй 'ма ибæл уæйуг дæр æхе ниццавта 'ма æ фур мæстæй и къудурон фæффунук кодта.
Уой фæсте ба, ци мадзалæй раервæзон, зæгъгæ, 'ма и цæубодзо равгарстон, мæхæлæстигъд æй никкодтон, æ фидæй ин мæхе исæфсастон, сæумæ ба ин æ цар мæ уæле искодтон, 'ма фусти разæй рацудтæн.
Уæйуг дæр дуарбæл хæбæццæ æрлæудтæй, ра мæ даудта, - цогæ, цæубодзо, дзæбæх сæ æрхезæ, изæри ба афонæбæл æрцо, зæгъгæ.
Туххæй-фудтæй фендæдуар дæн æма имæ уордигæй ба æрбадзурдтон:
«Дæ лæвар берæ, аци хатт мин хуарз лæвар ракодтай!»
Цæмæннæ рамæстгун адтайдæ и уæйуг 'ма мæ расурдта. Æз дæр еу билæрдæмæ ралигъдтæн.
Уæйуг билæ нæбал рагъуди кодта æ мæстæй æма зуст уади хæццæ уордæгæй рахаудтæй, 'ма ниххæрнæгъ æй.
Æз ба еци фусти хæццæ рацудтæн.
Зин мæнæн адтæй 'ма хъурмæ бон æз фæууидтон, æндæра дæуæн ба ци адтæй! Маргæ сæ ракодтай, сæ фид ба син уæддæр нæ бахуардтай.
...Орæзмæг дæр æ гузавæ кæнун ниууагъта: дуйнебæл ма уомæй хъурмæдæр бæнттæ беретæ фæууидта...
Къолойти Баззе æма Гецати Бабаййи дзурдтæй Гарданти Михали финст. Мæхческæ 8.10.1903.
Нартæ. Дзæуæгигъæу, 2005. стр 61-65.
Киунугæ исаразтонцæ Скъодтати Эльбрус æма Къибирти Амурхан.
