РАКÆСÆМ НÆ ЦÆСТÆЙ
Ацы аз 21—22 майы уыд ирон адæмы дыккаг æмбырд. Уым мæнмæдæр ныхасы бар бæргæ æрхауди, фæлæ залы бирæ æнæуаг, æнæджелбетт адæм бадт æмæ мæ хъуыры абадтысты, дзурын мæ нæ бауагътой. Хуыцау сын тæрхонгæнæг уæд!
Мæ ныхас фыст уыди гæххæттыл æмæ, куыддæриддæр у, афтæмæй йæ хæссын газеткæсджыты тæрхонмæ.
Автор
Дыууæ ныхасы дыгурон æвзаджы тыххæй. Мæнмæ гæсгæ йын ирон æвзагимæ æмхуызон бартæ раттын хъæуы, афон у æнæсæрфат дискусситæн кæрон скæнынæн. Дæ нацийы арфдæр, фидардæр уидæгтæй иу барæй лыг кæн — уымæй æдылыдæр ми ма цы уа! Дыгуримæ иу туг, иу стæг стæм. Гъемæ бинонтæй искæцыйæн йæ дзыхыл цъутта куы æвæрай, дæлдзиныг æй куы кæнай, уæд бинонтæн æнгом уæвæн и? Искæцы дзырды истори нæ раиртасын куы фæфæнды, уæд ын йæ уидаг дыгурон æвзаджы куы агурæм æмæ йын йæ апмæ уый фæрцы куы баххæссæм, уæд цæмæн æвæрæм цæлхдуртæ нæхицæн? Уæдæ ныууадзæм дыгуры «сæ адыл» (Къостайы ныхас)! Уадз æмæ иримæ иумæ æмсæр-æмдыхæй аразой сæ цард!
Телеуынæны æмæ радиойы программæтæм уæлæмхасæн фæйнæ сахаты æрдæджы куы бафтауæм (дыгурон æвзагæн), уæд ныд уымæй дæр ницы æрцæудзæни, хъæздыгдæр цы фæуæм, æндæр. «Дигорæ», зæгъгæ, ахæм номимæ цы газет фæзынди, уымæй æцæг профессионалон республикон газег саразын хъæуы, науæд хорз хъуыддаг цæсты æфтыд æрцæудзæни.
Дзуринæгтæ. бирæ сты, се ‘ппæтыл нæ аххæсдзынæн. Акæсæм-ма нæ: горæтты æмæ хъæуты уынгтæм, цымæ дзы нæ «суверенитеты азты» цал ирон дзырды фыст æрцыди? Чи дзы и, уыдон дæр рæдыдтæй бæз-бæз кæнынц. Æниу, кæд фæуыдзæн цалцæггонд нæ ирон скъола? Иннæ ахæм нæ аргъуан? Уæвгæ ахæм цалцæгæй æнæцалцæг хуыздæр! Хуымæтæджы хъæууон лæг йæ сарамæ хуыздæр базилы. Цал æмæ цал хагты дзырдтам уыцы хъуыддæгтыл! Уæддæр алы ран дæр æдзæллаг нывтæ, заууаты фæдтæ. Æмæ мæ кæронбæттæны зæгъын фæнды: кæд ирон æвзагмæ, ирон чиныгмæ, ирон фарнмæ, нæ фыдæлты бынтæм дарддæр дæр ахæм цæстæй кæсдзыстæм, уæд авддæлдзæх фæуæд нæ æнæрайы суверенитет, уæд нæ республикæйы ном баивæм Владикавказы облæстæй, нæхæдæг та нæ рагон фыдæлтау — алантау — Европæмæ, Азимæ кæнæ æндæр исчердæм нæ сæртæ фесафæм, нæхи æндæр адæмты уазæг бакæнæм!
«Демократическая Осетия», 1993, № 15—16
«В декабре 1986 года я выступал с докладом…»
В декабре 1986 года я выступал с докладом на юбилейном вечере классика нашей литературы Нигера и в докладе назвал отношение к родному языку варварским. Через три дня меня пригласили в обком к Ю.И. Кониеву, который устроил мне допрос: почему, мол, я считаю варварским наше отношение к языку. Я всеми силами старался доказать, что оно именно варварское, если не сказать еще хуже.
В подтверждение нашего варварского отношения к языку приведу только один факт. На днях мы с московскими гостями были в школе № 5 города Орджоникидзе. Во время беседы с нами директор школы сказал, что из 600 осетинских детей изъясняться по-осетински могут около 70, а свободно читать и разговаривать — только 7 человек. Как вы считаете, это результат нормального или варварского отношения к языку? Думаю, это национальное бедствие...
Разве это нормально, когда руководителям республики и города приходится подсказывать, что названия улиц должны писаться не только на русском, но и на осетинском языке? Северо-Осетинская автономная республика имеет свою государственность, герб, флаг и т.д., и нет необходимости доказывать очевидные вещи...
Я был свидетелем, как первый секретарь обкома партии тов. Одинцов на встрече с журналистами сетовал на то, что в газете «Растдзинад» печатается больше фотографий осетин, чем представителей других национальностей... На том же сове щании я лично написал ему записку с вопросом: «По Северо-Осетинскому телевидению очень мало передач на осетинском языке. Почему?» На этот вопрос мы ответа не получили. Комментарии излишни.
Нам необходимо самое серьезное внимание обратить на родной язык, сделать все возможное, чтобы не только иронский, но и дигорский диалект процветали.
Из выступления на «Круглом столе» газеты «Литературная Россия», посвященном проблемам осетинской литературы Июнь 1988 года
КЪОСТАЙЫ ФÆДЗÆХСТЫТÆ. КУЫД СÆ ÆХХÆСТ КÆНÆМ?
Ахуыргæндты нымадмæ гæсгæ ирæттæ наци сты. Фæлæ, наци стæм, зæгъгæ, афтæ зæгъын мæ зæрдæ нал комы: кæрæдзиуыл нæ ныхæсæм... Ир, дыгур, хуссайрæгтæ... Иутæ иннæты рыст не ‘мбарынц. Хъуамæ, дам, нын иу литературон æвзаг уа. Фæлæ литературон æвзаг тыххæй цъаппытæгæнгæ нæу — сабыргай, æрдзон уагыл хъуамæ сырæза. Æфсымæртæй иу иннæйы дзыхыл цъутта куы æвæра, уæд сын æнгом бинонтæ схонæн куыд и? Цы нæм ис, ууыл фидар куы хæциккам, куы йæ хъахъхъæниккам! Науæд бынтон æнæ ницæмæй аззайдзыстæм!
Байхъусæм та зондылæгтæм: «Народные говоры... никогда не будут побеждены, да и не должны быть побеждены, потому что они источник литературной речи и родник. красноречия. Языки, как и все другое. следуют закону выживания наиболее приспособленных, а в диалектах такой способностью обладает многое, которое и выживает, потому что оно ближе всего к идее нации и к стремлениям ее общей сущности» (Д. Джебран, Избранное. Л., 1986, 442 ф.). Мах та ацы хъуыддæгтæ 70 азы дæргъы хицауадон директивæты æххуысæй аразинаг уыдыстæм. Уайгæ дæр дзы уымæн ницы кæны. Ам сфидаудзысты Л. Гумилевы иыхæстæ дæр: «История показывает, что в создании литературных языков поспешность только вредна. Торопливость может как раз привести не столько к консолидации, сколько к разобщению» (Журнал «Советская литература», 1990, № 1)...
«Мах дуг», 1999, № 10—11
«Ирон æвзаг ныллæууыд йæ сæфты къахыл…»
Ирон æвзаг ныллæууыд йæ сæфты къахыл. Уый алчи дæр зоны, æмæ йыл биноныг ныхас нæ кæндзынæн. Иннæ æвзæгтимæ цæмæй æмсæр, æмбар уа, ууыл хъæуы удуæлдай тох. Хъуамæ Ирыстоны ирон æвзаг уырыссаджы æмрæнхъ суа паддзахадон (дыгурон районты та — дыгурон æвзаг). Уый æвиппайды зын ацаразæн у. Фæлæ уал закъон сфидар кæнæм, стæй йæ гыццылгай (5—10 азмæ) райдайдзыстæм æххæст кæнын. Хъуыддаджы гæххæттытæ, горæтты, хъæуты, уынгты, кусæндæтты, куыстуæтты нæмттæ — иууылдæр хъуамæ фыст цæуой дыууæ æвзагыл: иронау æмæ уырыссагау. Скъолайы агъоммæйы кусæндæтты, скъолаты æмæ æндæр ахуыргæнæндæтты, газетты, журналты, телеуынæны, радиойы, кинематографы æмæ иннæ рæтты не ‘взаг хъуамæ аккаг бынат æрцахса.
«Рæстдзинад», 1990.19.01
