Сæ устурдæр мæтæ - маддæлон æвзаг
Ци ʹй æвзаг? Адæймагæн тæккæ уæлдæр æскъухтдзийнæдтæй æ къохи цидæриддæр бафтудæй, уони сæйрагдæртæй еу. Цæйбæрцæ цæмæдессагдзийнæдтæ арæзт æрцудæй адæймаги зунд æма къохтæй. Фал се ʹгасемæй цæмæдессагдæр ба æй æвзаг. Нæ сабийдогæй райдайæ æма æ рамæлæти уæнгæ нæ еугур архайд дæр баст æй æвзаги хæццæ.
Зундгонд æй, дигорон æвзагбæл финсунадæ фæззиндтæй ирон æвзаги финсунади хæццæ еу рæстæгбæл – 19 æноси астæу. 1937 анзи уæнгæ, дигорон æвзаг ирæзтæй куд хецæн литературон æвзаг латинаг алфавитти бундорбæл. Дигорон литератури бундорæвæрæг адтæй Къостай æмдогон, фиццаг дигорон поэт Гурджибети Блашка. Къоста, дигорон литературон æвзаг нимайгæй, дес кодта æ рæсугъд мурти игъусунадæбæл. Сæ уадзимистæ дигорон æвзагбæл финстонцæ Малити Геуæрги, Багъæрати Созур, Хъазибегти Хъазибег, Гулути Андрей, Бесати Тазе, Хидирти Ехъя, Тетцойти Таймураз, Тамати Казбек æма иннетæ. Абони дæр Дигорæ нæ искундæг æй поэттæ æма финсгутæй, кæцитæ финсунцæ сæ дессаги медесгун исфæлдистадæ сæхе маддæлон æвзагбæл.
Уомæ гæсгæ адæймагмæ равзуруй уæхæн фарста: йе уой æвдесæг нæй, æма дигорон литературон æвзаг адтæй, ес æма гъæуама лæууа ирон литературон æвзаги æмрæнгъæ.
1937 анзи фæсте дигорон æвзаг баййафта берæ æфхуæрдтитæ нæуарзонтæ æма дигорон интеллегенцибæл цъуххæсгути фæрци. Куд фæстагдæр дигорон æвзаг –??? æрцудæй, фал æрмæстдæр куд диалект. Ирон æвзаг ба байзадæй литературон æвзагæй дæр, паддзахадон æвзагæй дæр, æма дигорон сувæллæнттæ скъолати ахур кодтонцæ сæ маддæлон æвзаги бæсти – ирон æвзаг.
Абони дигорон æвзагбæл цæуй газеттæ æма журнал, арæзт æрцудæй дигорон – уруссаг дзурдуат, математикон терминти дзурдуат. Еудадзуг уагъд цæунцæ дигорон финсгути киунугутæ, æмдзæвгити æмбурдгондтæ, арæзт цæунцæ еристæ, исфæлдистадон изæртæ. Æ куст хæссуй Дигорон драмон театр. Радио æма телеинунади цæунцæ дигорон æвзагбæл равдиститæ. Райдайæн кълæсти дигорон æвзаг ахур кæнунцæ Ирæфи райони, Дигори райони æма Озрекки гъæуи Кæсæг – Балхъари республики. Уомæй мæ уой фæббæрæг кæнун фæндуй, æма дигорон æвзаг разиндтæй хъаурæгин, нæ бакумдта басæттун, цæруй куд литературон æвзаг, цæстнæуарзонти фудæнæн – фæндуй сæ, нæ, уæддæр.
Цæмæ райдæдтон мæ дзубанди идардæй? Уомæн æма мæ уацхъуди сæр æй дигорон æвзагбæл усхъæзæй, еузæрдионæй ка архайуй, къæхти бунмæ æй ка нæ уадзуй æргæлдзун, уæхæн адæми тухæй. Етæ æнцæ, райдайæн кълæсти сабитæн ахургæнæн киунугутæбæл ка бакуста зæрдæй, ма сæ ка рауагъта 1 къласæй 4 къласмæ. Ирон æвзаги киунугутæ исаразта филолог – осетиновед, лингвист, фольклор æмбурдгæнæг, Цæгат Иристони Абайти Васой номбæл гуманитарон æма социалон ертасæн институтти фольклор æма литератури хаййади сæргълæууæг Тахъазти Федар. Литератури киунугутæбæл ба бакустонцæ 1, 2 æма 4 кълæстæн Чиколай 3-аг астæуккаг скъолай райдайæн кълæсти ахургæнгутæ Химилонти Азæ æма Хъарданти Ларисæ. 3 къласи киунугæ ба исаразта Уæрæсей финсгути Цæдеси иуонг, Цæгат Иристони адæмон поэт, «Нарти фæткъу»-й премий лауреат Бабочити Руслан. Ци зæгъун мæ фæндуй аци ахургæнæн киунугути туххæй. Æнцæ Паддзахадон Федералон Ахурадон стандарттæмæ гæсгæ арæзт, нури доги ахуради домæнтæ куд æнцæ, уомæ гæсгæ. Алли æвзагæн дæр æ культури бæрæггæнæнтæ æнцæ орфографи æма орфоэпийæй раст пайда кæнун. Аци хæйтти размæ лæууй хъæбæр вазуггин ихæс: литературон æвзаги культурæ ирæзун кæнун æма æй фæлтæрæй-фæлтæрмæ рæсугъдæй дæттун. Уой туххæй ба сувæллони фиццаг къласæй райдайун фæгъгъæуй раст, рæсугъд æма æнæкъулумпийæй маддæлон æвзагбæл дзорун ахур кæнун. Еци гъуддаг аразгæ æй фиццагидæр ахургæнгутæй.
Аци дууæ рохситауæги æхсæвæй - бонæй архайунцæ, цæмæй ирæзгæ фæлтæрмæ цæмæдесдзийнадæ æвзура нæ дигорон культурæмæ, цæмæй сæ уодмæ хæстæг есонцæ уруссаг æма фæсарæйнаг æвзæгтæ нæ, фал фиццагидæр сæ маддæлон æвзаг. Нæ зæгъун, æвзæгтæ зонун нæ гъæуй. Фал æ маддæлон æвзаг ка нæ зона, йе ба æнæбазур маргъи хузæн æй, фæззæгъунцæ.
Сувæллæнттæ 1-аг къласмæ ку ʹрбацæунцæ, уæд сæ дзурди гъæдæ фæууй аллихузон. Æма сауæнгæ райдайæнæй ахургæнæги ихæс æй сувæллæнтти нихаси культурæбæл косун. Зæгъæн, 1-аг къласи скъоладзаутæн амонун гъæуй раст дзорун муртæ, дзурдтæ, практикон æгъдауæй зонгæ кæнун гъудиади хæццæ: дзурдтæ фæрститæмæ гæсгæ хецæн кæнун, æртæ-цуппар дзурдемæй гъудийæдтæ аразунбæл, фарстæн æнхæст дзуапп дæттунбæл. Фиццагидæр, 2007 анзи Бабочити Руслан бæстон бакуста æма уагъд æрцудæй 3 къласæн кæсуни киунугæ. Уой фæсте, куд практиктæ, уотæ Азæ æма Ларисæ ци киунугутæ исаразтонцæ, етæ дæр æнцæ æнæкъулумпи. 2008 анзи уагъд æрцудæй Абети киунугæ æд методикон æрмæги æмбурдгонд æма Къохфинст. Къохфинст исаразта Хъарданти Ларисæ. Абетæй райдайуй ахури бундор, ма аци дууæ ахургæнæги сæ размæ ци хинцуйнæгтæ æривардтонцæ, уони исæнхæст кодтонцæ.
2022 анзи ба бацæттæ кодтонцæ æма рауагътонцæ 2 къласæн кæсуни киунугæ. Нур бал 200 экземпляри. Аци анз ба ма хезæн 300 экземпляри. Æма мæнæ 2024 анзи дуйней рохс фæййидта сæ иннæ хъиамæт – 4 къласæн кæсуни киунугæ. Аци ахургæнæн киунугутæ æнæлазæ рауадæнцæ, сувæллæнттæн æнцон лæдæрæн текститæ си æмбурдгонд æрцудæй. Сæ æрмæг æй цæмæдессаг. Ес си куд маддæлон (дигорон) æвзагбæл æрмæг, уотæ ирон æвзагбæл дæр. Цæмæ? Уомæн æма Химилонти Азæ куд зæгъуй, уотæ, еу æвзаг цæрæд, инней ба банигæнæ, йе раст нæй. Ма еци гъуддаг ба кæнгæ æй ахургæнæгæй. Уомæ гæсгæ райдайæн кълæсти сувæллæнттæ цæунцæ ахурадон æрмæг куд дигорон æвзагбæл, уотæ ирон æвзагбæл дæр. Алли киунуги дæр ес ирон - дигорон дзурдуат. Алли нæуæг æрмæгмæ дæр лæвæрд цæуй раст фарстатæ: ирон текститæмæ – иронау, дигорон текститæмæ – дигоронау. Нур сувæллæнтти аци ахургæнæн киунугутæ хондзæнцæ идарддæр ахури фæндæгтæбæл.
«Ахури сæйраг фæрæзнитæй еу æй литерæтурон кæсуйнадæ. Ейæ сабийти бакæнуй аййев литерæтури дуйнемæ, байгон син кæнуй царди дуæрттæ, бауарзун син кæнуй киунугæ, гъæздугдæр син кæнуй се ΄взаг, сæ дзурди культурæ син бæрзонддæр есуй. Сувæллон литерæтурон кæсуйнади фæрци базонуй æрдзи цард, æ сосæгдзийнæдтæ æма æ федауцæ. Базонуй адæймаги уодигъæдæ, æ царди нисан, базонгæ уй нæ фиддæлти æгъдæутти хæццæ æма сæбæл æхе ахур кæнуй.
Аци киунугути ахур кæнгæй, сувæллонмæ гъæуамæ ирæза цæмæдесдзийнадæ уадзимистæ кæсунмæ, исфæлдистадæмæ. Уони фæрци ахурдзаутæн раргом уа уадзимиси медес. Скъоладзау гъæуама балæдæра автори цæстингас æрдзæмæ, цардмæ, цаутæмæ, базона ци æй хуарз æма лæгъуз, рæсугъд æма фудконд, кадæ æма æгадæ. Базона гъæуама еци фæззиндтитæмæ æхе цæстингас æвдесун.
Алли киунугæн дæр ес хецæн программæ, кæци домуй, цæмæй сабийтæ базононцæ тексти сæйрагдæр ци æй, уой рахецæн кæнун, уадзимиси медес хе дзубандитæй радзорун, дзурдти нисанеуæг зонун, текстæн æ аййевадон æууæлтæ рахатун.
Ахурадон фæрæзнæмæ киунугути ци æрмæгутæ хаст æрцудæй, уонæми ес бæлвурд зонунадон æма гъомбæладон медес. Фиццагидæр зæгъæн уой, æма си ес нæ республики гимни текст, кæций алли сувæллон дæр гъæуама зона. Мæ зæрдæмæ хъæбæр фæццудæй еци гъуддаг дæр æма 2 - аг къласи киунуги фæрсæй фарсмæ æвæрд ке æрцудæнцæ Къоста æма Малити Геуæргий хузтæ. Сувæллон гъæуама лæдæра, сæ дууемæн дæр æмхузон кадæ кеййес, уой.
Текститæ лæвæрд цæунцæ сабийти карæ нимайгæй. Алли æрмæг дæр æнгом баст æй программи хæццæ. Нæ си ес зин кæсæн, зин лæдæрæн фразитæ. Сувæллæнттæмæ æвзурун кæнунцæ уарзондзийнадæ нæ Фидибæстæ æма Иристони æрдзæмæ, адæймаги хуæздæр менеугутæ, аразунцæ сæ раст зундирахаст æма зæрдикондбæл. Æрмæгути буни ци фарстатæ нисангонд цæуй, етæ урухдæр кæнунцæ сабийти цæмæдесдзийнадæ царди æма дуйнети арæзт банкъарунмæ.
Ахурдзаути гъудикæнундзийнадæ арфдæр цæмæй фæууа, уомæн устур агъаз æнцæ киунугути уæхæн æрмæгутæ, куд «Æмбесæнттæ», «Бацеу-бацеутæ», «Зæрдæбæл бадаруйнæгтæ», «Нисæнттæ», «Хинцфæрститæ», «Æрдзæ амонуй», «Раходæн» æма æндæртæ.
Байамунд æма иннæ фæрæзнитæ ахургæнæн киунугути фадуат дæттунцæ ахургæнæгæн хебæраги, æмкъай, къуæртти, проектон куст аразунæн, фегъосгæ æма бакаст æрмæгутæ хе дзурдтæй радзоруни райдайæни фæлтæрддзийнадæн æвæрунцæ гъæугæ бундор.
Сюжетон æма предметон хузтæмæ гæсгæ ци куститæ лæвæрд цæунцæ аци ахургæнæн киунугути, етæ æнцæ национ колоритæй æнхæст, æнцондæр кæнунцæ текстон æрмæгути хуæздæр балæдæрундзийнадæ, нихаси ирæзтбæл бакосунбæл, ахур кæнунцæ сабийти маддæлон æвзаг бауарзунбæл, æрдзи рæсугъддзийнæдтæ æстæфунбæл æма æрдзæбæл ауодунбæл. Сабийти разӕнгард кӕнунцæ лæвæрд æрмæг кæсунмæ, ирон – дигорон, уруссаг æма еугурдуйнеон литератури хуæздæр уадзимисти фæрци сæ меддуйне гъæздугдæр кæнунмæ.
Киунугути ес, уæлдæр куд загътон, уотæ фагæ æрмæгутæ ирон æвзагбæл. Етæ равгæ дæттунцæ скъоладзаути цæттæ кæнунæн ирон æвзагмæ рахезунмæ 5 - аг къласи, куд маддæлонмæ, уотæ.
Аци киунугутæмæ 1 къласæй 4 къласмæ æркæсгæй федарæй зæгъун æмбæлуй уой, æма сæбæл куст æрцудæй уæлæнгай нæ, фал устур æмвæзадæбæл. Ахурдзаутæ си сæхецæн райссæнцæ пайдайаг æрмæг. Царди рохс фæндæгтæмæ сæ рахондзæнцæ. Базондзæнцæ, куд адгин æма хъазар æй адæймагæн æ Фидибæстæ, æ райгурæн зæнхæ, йе ʹвзаг.
Аци литературон кæсуйнади киунугутæбæл архайгæй, дууæ курухон ахургæнæги дæр æма Бабочий-фурт дæр, нæ исони бони фæлтæртæ гъомбæлгæнгутæ, федæни æхсæнадæ ци сауæдонæй ниуазунцæ, уой рæсоггæнгутæ, сæ царди устурдæр ихæсæн æривардтонцæ æрмæст сувæллони сæргъи лæугæй урок раевгъуйун кæнун нæ, фал ин еци урокки медæгæ æ сæри зунд куд, уотæ æ уод, æ меддуйне дæр фæгъгъæздугдæр кæнунбæл.
Ахургæнæги куст искурдиадæ æй. Хуцауæй ратгæ искурдиадæ. Химилонти Аззæ æма Гасанти Ларисæ æнцæ еци искурдиадæй хайгин. Сæ дæсниадæ æнæкæрон уарзтæй ка уарзуй, сæ куст цийнæдзийнадæ æма амонд кæмæн хæссуй, сувæллæнттæн æнæвгъауæй æ зонундзийнæдтæ, æ уоди хъаурæ ка дæттуй, уæхæн дууæ ахургæнæги. Сæ уроктæ архайунцæ методикон æгъдауæй раст аразунбæл, нуриккон домæнти аккаг. Пайда кæнунцæ алли хузи мадзæлттæй, цæстуингæ æрмæгæй, цæмæй сæ алли урок дæр сувæллæнттæмæ æвзурун кæна цæмæдесдзийнадæ, фæрæтæй æркъуæруни хузæн нæ, фал сæ алливæрсугдзийнадæй.
Сæ устурдӕр мӕтӕ ӕй, сӕ къохмӕ ци сувӕллӕнттӕ бафтуйуй, уони, скъолай меддуармӕ сӕ фиццаг ӕрбакъахдзӕф кӕнунӕй хестӕр кълӕстӕмӕ бахезуни уӕнгӕ, исахур кӕнун, фиццагидӕр син кæсун, финсун ӕма нимайун байамонун. Фал ӕрмӕст уобӕл нӕ лух кӕнунцæ сӕ ахурдзаути рази се ʹхӕс. Фӕндуй сæ, цӕмӕй си алке дӕр исуа федӕни бони ӕцӕг лӕг, ӕ адӕмӕн дӕр, ӕ райгурӕн бӕстӕн дӕр кадӕ ка искӕна, ӕ фиддӕлти ӕгъдау сӕрбӕрзондӕй ка хӕсса, уӕхӕн.
Ци адæми кой ракодтон, етæ маддæлон æвзаги ирæзтбæл ке тох кæнунцæ, алли бон дæр ин æ бунат æрфедар кæнунбæл ке архайунцæ, йе æдæуагæ гъуддаг æй. Фал ма мæ бафтаун фæндуй, аци æгас киунугутæ кæми уагъд æрцудæнцæ, еци рауагъдадæ «Ир»- и редактор, Цæгат Иристони культури скъухт косæг Будайти Милусяй дæр, кæци æй мæ уацхъуди хъайтарти хæццæ æмзунд, сæ дзурд кæрæдзебæл бадуй, уомæн æма аци силгоймагæн дæр æ устурдæр мæтæ æй маддæлон æвзаг багъæуай кæнун, уобæл хъазауатонæй косун. Хъæбæр арази си æнцæ киунугути автортæ, алли хатт дæр сæмæ æ усхъæ ке бадаруй, уой туххæй.
Аци адæм сæ размӕ ци нисанттæ ӕрӕвӕрунцæ, уони архайунцæ банхӕст кӕнунбӕл. Ес сæмӕ хъаурӕ ӕма разӕнгарддзийнадӕ. Мӕ зӕрдӕ син зӕгъуй нӕуӕг ӕскъухтдзийнӕдтӕ сӕ кусти. Сæ царди сæмӕ ци рӕсугъд бӕллецтӕ ес, етӕ сӕ къохти бафтуйӕнтӕ.
Бабочити Э.
