Дигорский язык
Видео
ЖЗЛ
Искусство
Достопримечательности
Поэзия
Фольклор

Культура

ХӔМИЦАТИ ХӔМИЦ

ХӔМИЦАТИ ХӔМИЦ

ХӔМИЦАТИ ХӔМИЦ

Тасолтантӕ уездон муккаг адтӕнцӕ ӕма сӕмӕ кизгӕ ку сӕнтӕсидӕ, уӕд ӕй ӕнӕуой мӕнӕ мах хузӕн «сау адӕмӕн» нӕ лӕвӕрдтонцӕ. Йеу кӕми адтӕй, уоми ба сӕмӕ Хӕмицати Хӕмиц минӕвӕрдтӕ барвиста, уӕ кизгӕ мин радтетӕ, зӕгъгӕ.

Тасолтантӕ ба ин ӕ минӕвӕрттӕн дзуапп равардтонцӕ: «Дӕ сӕрӕн дзæгъӕли хъиамӕт ма аразӕ, сау халон уӕртдзӕ нӕ йахӕссуй». Хӕмиц дӕр сӕрӕн лӕхъуӕн куд нӕ адтӕй ӕма сӕмӕ, зӕгъуй, бавзиста, сау халон уӕртдзӕ куд ахӕссуй, уой ба уин ӕз фӕууийнун кӕндзӕнӕн, зӕгъгӕ, ӕма син сӕ йеунӕг хуӕрӕ Фатъиймӕт-расугъди раскъафта. Йе Тасолтантӕмӕ лиагъӕ куд нӕ фӕкастайдӕ, Хӕмицатӕ ку неци 'нцӕ, мах ба уездон муккаг ку а.
зӕгъгӕ. Ӕртӕ 'нсувӕремӕй сæ хъӕрӕймӕгтӕ райстонцӕ ӕма Хӕмицай фурти марунмӕ агорун райдӕдтонцӕ, фал ибӕл равги хуӕст не 'нгъистӕнцӕ.
Йеу кӕми адтӕй, уоми ба гъӕуи фӕстемӕ ӕрбацудӕнцӕ ӕма сӕ хуӕрӕмӕ барвистонцӕ, дӕ фӕйнун нӕ фӕндуй ӕма нӕ размӕ рацо, зӕгъгæ.
Фӕтъиймӕт ка 'дтӕй, йе зӕгъуй дарийти буни зингӕ дӕр нӕ кодта, уотемӕй гъӕуи фӕстемӕ сӕ размӕ рацудӕй, ӕма ниццийнӕй йе 'нсувӕртӕбӕл. Йетӕ дӕр ӕй куд нӕ рафӕрститӕ кодтайуонцӕ, дӕ цард куд ӕй, нӕ йеунӕг хуӕрӕ, зæгъгӕ. Йе ба син загъта: «Ӕз мӕ цардӕй гъӕстаг нецӕмӕй дӕн, йерун даруйнаг дӕр, хуӕруйнаг дӕр мӕ фагӕ, фалӕ уӕ кӕд уӕ йеунӕг хуӕри фӕййнун фӕндуй, уӕд мæ ами гъӕугӕрон ма уинетӕ. Ӕз ке номбӕл дӕн ами, уомӕн дӕр йес сумах кумӕ исиуазӕг кӕна, уӕхӕн къӕс ӕма нӕмӕ уордӕмӕ рахастӕг уотӕ, кӕд ма мӕ уӕхецӕн ӕнсувӕр-хуӕрӕбӕл нимайетӕ, уӕд. Берӕй, нур афон ӕй йеци тогкини цӕстингас рагӕлдзунӕн, дууӕ хӕстӕги уотемӕй нӕ цардӕуй».
Йетӕ ба ин загътонцӕ: «Махмӕ уӕхӕн нӕ уарзон цӕстингасӕй нецибал йес, иссудан ӕррӕстӕ дӕу бабӕрӕг кӕнунмӕ, нур ба уӕмӕ медӕгмӕ дӕр цӕмӕннӕ бацӕудзинан, ӕрмӕст уой ку базонӕн ӕма дӕ сӕри хецауӕн нӕ фӕйиндӕ гъулӕг нӕ уодзӕнӕй, уӕд. Уой ба уӕд базондзинан ӕма нӕмӕ Хӕмиц ӕхуӕдӕг ку рацӕуа ӕма нин иуазӕги ӕгъдауӕй медӕмӕ ку зӕгъа, уӕд».
Фатъиймӕт йе 'нсувӕртӕбӕл баууӕндтӕй ӕма цийнӕ гӕнгӕ фӕйаууонай сӕхемӕ. Уоми ба Хӕмицӕн рахабар кодта: «Атӕ 'ма атӕ, ме 'нсувӕртӕ иссудӕнцӕ, дӕ хӕтдзӕ сӕ бафедаун фӕндуй, расӕмӕ кӕсӕ, уӕртӕ гъӕуи фӕсте 'нцӕ ӕма сæ нæ хæдзарӕмӕ ӕрбахонӕ».
Хӕмиц ба ин загъта: «Иуазӕг хуцауи иуазӕг ӕй, кӕд абони уӕнгӕ мӕ хӕтдзӕ ӕзнагӕй фӕццардӕнцӕ, нур ба сӕмӕ уӕхӕн растӕрдӕмӕ сагъӕс ӕрцудӕй, уӕд йе мӕнӕн дӕр гъулӕг нӕй». Уотемӕй Хӕмиц æ ходӕ æ сӕрбӕл ӕрбакъуӕрдта ӕма уӕгъдӕ ронӕй гъӕуи фӕстемӕ йеуазгути размӕ рарастӕй.
Тасолтантӕ дӕр ӕртӕ 'нсувӕремӕй, нур Хӕмиц рацӕуй, зӕгъгæ, уой бӕлвурд ку базудтонцӕ, уӕд дорти аууон сӕхе нирримахстонцӕ ӕма сӕ йастӕумӕ ку 'рбахъӕрдтӕй, уӕдта ибӕл дорти аууӕндтӕй сӕ топпитӕй никкалдтонцӕ ӕма 'й уотемӕй йеци рауӕн рамардтонцӕ.
Хӕмици уосӕ топпи гъӕртӕ ку райгъуста, уӕд уайтагъд ӕ зӕрдӕ фӕттарстӕй ӕнгъӕлдӕн мӕ мӕнгардӕй басайдтонцӕ, зæгъгӕ, ӕма фӕфӕдес кодта.
Уой фӕдесмӕ ба гъӕу ракалдӕнцӕ ӕма и маргутӕ ка 'дтӕй, уони сорунтӕ райдӕдтонцӕ, ӕма Тасолтанти ӕртӕ 'нсувӕри йеу рауӕн урдуги куд ниууадӕнцӕ, уотӕ ба сӕ фӕдес нийафтонцӕ ӕма се 'ртей дӕр йеци рауӕн рамардтонцӕ.
Гъеуӕдта зӕгъуй Хӕмицӕн æ уосӕ ка 'дтӕй, Фатъиймӕт, йе дзурд ракурдта фӕдесонтӕй ӕма загъта: «Хуарз адтӕй, лӕгъуз адтӕй, уӕддӕр мӕ хуцау ӕвӕдзи уомӕн исаккаг кодта ӕма ин ӕ мард ке несигадӕ кодтайтӕ, ӕ тог ин ке райстайтӕ, уой тухӕн уин ӕз арфӕ гъон нӕ дӕн ӕма ун хуцау райарфӕ кӕнӕд. Ӕ мард ӕгадӕй кӕми нӕ байзадӕй, уоми мин нур уойасӕ зӕрди нез нӕбал исодзӕнӕй».

Радзурдта ӕй Тубети Дзӕрдӕг, 12 июль, 1933 анз, Лескен. Ниффинста ӕй Цъеути Израил.
ЦИНИИ-йи архив, фольклор № 20, папкӕ 70, ф. 32-34.


МӔСУХЪӔУ ӔМА ДЗӔРӔСТЕ КЕТӔЙ ЦӔМӔН ФЕСТАДӔНЦӔ

Дууӕ гъӕуи цардӕнцӕ Хӕзнидони билӕбӕл Кети. Кӕсгон ӕлдар си анз ӕртӕ хатти хъалон иста. Хъалон йесунмӕ ку сцӕуидӕ ӕлдар ӕфсӕдти хӕтдзӕ, уӕд Ирӕфбӕл цъӕх мегъӕ ниббадидӕ. Цард сӕ нӕ уагъта кӕсгон ӕлдар, хъӕбӕр сӕ ӕфхуардта.
Йеу хатт ӕлдар исцудӕй ӕфсӕдти хӕтдзӕ ӕма Хӕзнидони хонсарбарс ӕринцадӕнцӕ. Ӕртӕ нард гъоги равгарстонцӕ, ӕма ка фезонӕг кодта ухстбӕл, ка цӕхӕрбӕл, иннетӕ ба - аги.
Сиойтӕмӕ ба адтӕй нӕуӕг хунд рӕсугъд киндзӕ. Ӕлдарӕн, ӕвӕдзи, йесге загъта киндзи хабар ӕма ‘й ӕлдар ӕхемӕ ӕрхонун кодта уордӕмӕ.
Киндзӕн ӕ лӕг цауӕни адтӕй ӕма гъӕуанз рамардта. Гъӕуанзӕн ӕ сӕр ӕма ӕ хурфи дзаумаутӕ ӕрхаста, йеннӕ фид ба ин бӕласӕбӕл бӕрзонд тапка ракодта ӕма уобӕл ниууагъта (уӕд уотӕ кӕнионцӕ).
Ку 'рхъӕрдтӕй хӕдзарӕмӕ, уӕд нӕуӕг уосхунд лӕхъуӕн куд нӕ бӕлдтæй æ уоси уиндӕмӕ ӕма 'й райагурдта. Мадӕ ӕнкъардӕй бадтӕй. Дзоруй лӕхъуӕн ӕ мадӕмӕ, - дæ киндзæ ба кӕмий, - зæгъгӕ. Ци гӕнӕн ма ин адтӕй ӕнӕ зӕгъгӕ. Ку ин радзурдта, уӕд ин лӕхъуӕн загъта:
- Нана, гузаввӕ ма кӕнӕ, киндзӕбӕл бабӕй ци гузаввӕ кӕнис? Исбабӕй йердзинан, зӕгъгæ.
Ӕхе фахъӕраарӕзт ракодта гебена ӕма бузури зӕрӕндти. Дамбаца ӕ рони рацафта. Топп Хӕзнидони цӕгати раримахста. Ӕма бацудӕй ӕлдари ӕфсӕдтӕмӕ. Сӕхемӕ ӕнгӕрон неке уагътонцӕ, фал йе ба гъӕлай хузӕн ӕхе искодта ӕма хӕлори скъуддзӕгтӕ артбӕл февӕридӕ, ӕма цума хуӕргӕ кодта, уотӕ ракӕнидӕ.
Йетӕ дӕр кастӕнцӕ ӕма худтӕнцӕ.
Ӕлдар иннетӕй цохдӕр бадтӕй киндзи хӕтдзӕ, ӕ къох ибӕл ӕрдауидӕ. Сиой фурт имӕ ӕхе баласта, дамбаца ин ӕ тӕккӕ сӕрбӕл фӕккодта.
Ӕлдар фӕмардӕй. Киндзӕ фӕгӕпп ласта, ӕма Хӕзнидони цӕгатмӕ ӕрбагӕпп кодтонцӕ и дууӕ. Ардигӕй сӕбӕл Сиой фурт тохунмӕ февналдта топпӕй сӕ тӕккӕ тумугъмӕ ӕма си никкидӕр ниццагъта. Уӕдӕй фӕстӕмӕ хъалон некӕдбал бафистонцӕ кæсӕги ӕлдарӕн и дууӕ гъӕуи.
Кадӕртӕ си фӕйнердӕмӕ фӕппурхӕй. Ка хонхмӕ фӕллигъдӕй, ка Дур-Дурмӕ. Гъе уӕд равардтонцӕ сӕхе Уӕрӕсей паддзахадӕмӕ кӕсӕги ӕлдӕртти тасӕй хъазайхаг.

Радзурдта ӕй Кӕлухтм Елмӕрза, 16 август, 1933 анз, Сурх-Дигорӕ. Ниффинста ӕй Хадати Берди.

ЦИНИИ-йи архив, фольклор № 111, папкӕ 89, ф. 98-99.

Возврат к списку