НÆ ДÆСАНЗДЗУД «МАДÆ»

 

(очерк)

Тæходуй æма æ цардуалдзæги æ фиди рохс цæсгон, æ сорæт ин æ цæстæй ка фæууидта. Тæходуй, æма æ сабийдоги æ мади фæлмæн дзурдтæй рæхис ка ’сбидта.

Мах еци устур амонд æма фарнæй нæ фæххайгин ан. Цардвæндагæн æ лигъзмæ бæлгæй, хорбон æнгъæлдзау размæ ку лæгарстан, уæд мегъи пъæсту ба нæ фарсмæ æмдзо кодта...

Æма кæд нæ царди фулдæр бæнттæ мегъи æрвистан, уæддæр нæхе ба амондгун худтан, адæми уарзтæй нæ хай ке райстан, уомæй.

Уой туххæй син нæ сæртæй ниллæг ковæн...

1941 анз, июни мæйи 22-аг бон. Зæнхæбæл цæрæг уодæй кадæриддæр адтæй, етæ тарстхузæй æмбогъ-богъ кодтонцæ, фæйнердæмити лигъдæнцæ, фал син кумæ ледзгæ адтæй, уой ба лæдæргæ дæр нæ кодтонцæ. Зæнхæ нинкъустæй, ниннæттæй адæми зиндзийнадæ æма тæрегъæдæй. Лæгифидхуартæ нæ бæстæмæ æрбансанстонцæ стонг сирдтау. Сæ надбæл цæбæл æмбалдæнцæ, уой содзгæ цудæнцæ. Нæ фæсевæд æзраздæронæй, æнæфæстæмæ фæккæсгæй, базмалдæнцæ цифуддæр знаги нихмæ тохмæ. Еци цæрæццаг фæсевæди хæццæ адтæй Гурдзибети Гæлæу дæр. Хуæрзбон разагъта е ’нагъон цуппар сувæллони æма æ уарзон цардæмбал Бæзити-Гурдзибети Габидайæн.

Гæлæу устур нифситæ бæргæ æвардта æ цардæмбалæн, гъома, тæрсгæ мин мацæмæй кæнæ, тугъд берæ нæ рахæсдзæнæй, Уæлахези хæццæ нæ фæстæмæ ардæмæ гъæуй, зæгъгæ. Æрмæст еци рæстæг ба сувæллæнттæ де ’уазæг фæууæнтæ.

Нæ уарзон фидæмæ ма адтæй еу курдиадæ. Æз уæд дуйней рохсмæ нæма фæззиндтæн æма кæстæр хуæрæ Еви еуварсмæ рахудта, æ хестæртæй æфсæрмигæнгæй. Уотемæй ин балæдæрун кодта, гъома, кæд ин Хуцауи цæстæ фурт бауарза, уæд ибæл ном – Владимир куд исæвæронцæ, кæд кизгæ, уæдта – Заирæ. Цæмæй зудта нæ фидæ, Уæлахези бонмæ ма цуппар бони гъæудзæнæй æдеугурæй, уотемæй ибæл æ бон баталингæ уодзæнæй, уой.

Тугъди уолæн нæмæ куд хæстæгдæр кодта, уотæ адæм лигъдæнцæ гъæдæмæ, хуæнхтæмæ. Мах дæр нæ фиди æнсувæр Аслæнгерий ласта гъæдæмæ. Мæ хуæртæ Валя æма Замирæт, уæдта ме ’нсувæр Æхсарæ сæхуæдтæ уадæнцæ уæрдуни фæсте, мæн ба нæ мадæ æ гъæбеси хаста, нæуæгигурд куд фæууй, уотæ хæцъилтти тухтитæй. Еу хæрди галтæ нæбал фæразтонцæ æма нæ мадæ, галтæн фенхус кæнон, зæгъгæ, Вали зæнхæбæл даргъкъахæй æрбабадун кодта, мæн ба ин æ уæргутæбæл февардта, æхуæдæг ба галти сæрбонсбæл рахуæстæй.

Еци рæстæг гъæди сæрти хуæдтæхæг æрбатахтæй æма си Валя фæттарстæй. Мæн зæнхæмæ фесхуста, аци къабеллаги туххæй ма мæн дæр мардзæнцæ, зæгъгæ, æма фæлледзæги ’й Аслæнгерийи размæ... Гъæди ци гъезæмæрттæ бавзурстан, уони кой кæнгæ дæр нæбал кæнун, зæрдæн æгæр зин имисæн æнцæ.

1945 анзи майи райдайæнти ба нæмæ нæ фиди уæззау хабар исигъустæй. Нæ мадæ Габида еци уæззау хабарæн нæ бафæразта æма нези амæттаг бацæй, никки ба ма ибæл таргъæди мæгурбæнттæ дæр тæфсун райдæдтонцæ æма бустæги æрлæмæгъ æй. Æ уавæрмæ кастæй, лæдæрдтæй æ уагæ æма нæ алцæмæйдæр цæттæ кодта нæ зин цардмæ.

Нæ хестæр хуæрæ Валябæл уæд æдеугурæй дæс анзи цудæй æма уомæн дзоридæ, ци æнгъезуй æма ци не ’нгъезуй, еци хабæрттæ. Ахид нæ æ хуссæни размæ æрбакæнидæ æма нин фæдзæхсидæ, цæмæй æ фæсмæрдæ нæхе хæдзари цæрæн, цæмæй ма ниппурхæ уæн, цæмæй кæрæдзей уарзæн æма еу иннебæл федар хуæца.

Хор рафтуйæни фæсте еугурæйдæр гъæуама уæн хæдзари, æнафони дуар макæмæн байгон кæнæн, нæ хестæр хуæрæмæ игъосæн, кæстæр-хестæрмæ фæстæмæ макæд исдзорæд, зийнадæ мацæмæ кæнетæ, ахид макæмæ цотæ: нæдæр хæстæгутæмæ, нæдæр ба синхонтæмæ. «Бонæн бони кадæ – анзæн ба анзи кадæ ес», зæгъгæ, бакæнидæ. Уой бæсти уæ хæдзари еуминкъий ести ку ракосайтæ, уæд уин е пайдадæр уодзæнæй.

Уотемæй æ нез тухгинæй-тухгиндæр кодта æма цæмæй нæ нифс бунтондæр ма мæла, уой туххæй нин зæгъидæ, гъома, ка ’й зонуй, гæгъæди æййевдзи адтæй, еске бæсти ’й махмæ æрбалæвардтонцæ, кæд еу бони сæри нæ къæсæрæй æрбахезидæ уæ фидæ, зæгъгæ.

Æ нез ибæл ку истухгиндæр æй, уæд æй, æвæдзи, базонун æрфæндадтæй, æгъдаубæл хуæст уодзинан æви нæ, уой. Æ хуссæни размæ нæ æрбадун кодта æма нæ бафарста: «Нур ци бакæнон, киндзи фæццæуон æви мæлгæ ракæнон».

Нæ хестæр хуæрæ Валя æма не ’нсувæр Æхсарæ неци исдзурдтонцæ, æрмæст сæ цæстисугтæ сæ ростæбæл æвæрсгæй æруадæнцæ, фал мах ба нæ хуæрæ Замири хæццæ нæхецæй «зондабитæ» райаразтан æма æмцъухæй исдзурдтан: «Киндзи цæуни бæсти ба мæлун хуæздæр æй, уæд дæбæл уæддæр ходгæ неке бакæндзæнæй».

Æ зæрдæй ин тухтунд ци уедагæ искодта æзнаги нæмуг, еци гъæнæ нæбал байгас æй. Еци устур маст æма зиндзийнадæн нæ бафæразта, нæ ниббухстæй. Фæстаг хатт ма нæ сæумæраги æ рази æрлæуун кодта, берæ нæмæ фæккастæй æдзинæгæй, æнæсдзоргæй æма уоййадæбæл ранæхстæр æй, фæццæуæн æма æздæхæн кæцæй нæбал ес, еци æносон надбæл.

Уотемæй байзадан нæ дæсанздзуд хуæрæ Вали евгед. Æма ма кæд нерæнги æхуæдæг сувæллон адтæй, уæддæр махæн ба нифситæ æвардта, гъома, нæ фидæ исæздæхдзæнæй æма нин уæд фенцондæр уодзæнæй, зæгъгæ.

Æнгъæлмæ бæргæ кастан. Æнгъæлдзау, дан, нæ фæллайуй, фал мах ба фурфæллад ниццан, уотемæй бæнттæ цудæнцæ, мах дæр Вали фæндонмæ гæсгæ хастан нæ цард.

Еу бони сæри ба нæмæ æрбацудæнцæ нæ фиди æнсувæр Аслæнгерий, нæ фиди хуæртæ цуппаремæй, нæ фиди æнсувæрти уоститæ дууемæй, нæ мади дууæ æнсувæри, нæ мади хуæртæ æртемæй. Аслæнгерий нæ рафæрститæ кодта нæ царди хабæрттæй, уæдта нин балæдæрун кодта, сæ æрбацуди сæр ци адтæй, уой. Махмæ дæр дзурдта, уæдта хеуонти дæр рафæрсидæ.

– Ке уи кæмæ фæндуй, цуппарей еумæ райсун неке бон æй, алкæмæндæр ни æхецæн берæ сувæллæнттæ ес, фал уæхуæдтæ равзаретæ, ке уи кæмæ фæндуй, уой...

Валя сæмæ лæмбунæг фегъуста, уæдта загъта: «Махæй неке некумæ цæуй, цæргæ дæр нæхе хæдзари кæндзинан. Æнхус кæнун уи ке зæрди ес, е нин ардæмæ æнхус кæнæд, цæугæ ба некумæ кæнæн».

Аслæнгерийи зæрдæмæ нæ хестæр хуæри дирзæг дзуапп æгириддæр нæ фæццудæй æма Валяйæн загътонцæ, гъома, кæд ду нæ цæуис уæ хæдзарæй, уæд ами еунæгæй лæууæ, ани ба хонгæ кæнæн, зæгъгæ.

Валя нæ æртемæй дæр æрбатумбул кодта, нæ разæй фæллæудтæй, æ цæнгтæ фæйнердæмæ райтигъта æма загъта: анæй дæр неке некумæ цæуй. Нæ хæстæгутæ сæхе бостæхуз искодтонцæ æма уотемæй сæ хæдзæрттæмæ райевгъудæнцæ.

Валя еци бонæй фæстæмæ æ дустæ бахадта æма федарæй æрлæудтæй нæ гъомбæлгæнæгæй, уæд 4-аг къласи ахур кодта æма алкæддæр уидæ раззæгти номхигъди. Ахури дæр, хæдзари дæр архайдта, куд æ бон адтæй, уотæ. Мах дæр æфтудта кустбæл, алкæмæн дæр ни æ архайд бæрæг адтæй. Нæ алли фæззилдмæ дæр нин æ цæстæ дардта.

Æхсарбегбæл уæд аст анзи цудæй, фал, куд фæззæгъунцæ, седзæр тагъд ирæзуй, зæгъгæ, уотæ е дæр сæрди мæйти цæун райдæдта будуртæмæ донласæгæй. Ку фæббаргъондæр æй, уæдта æнхусгæнæгæй куста трактористтæн. Каникулти ба колхози ферми куста уæсигæсæй. Уотемæй имæ аллирауæн дæр хестæртæ сæ цæстæ дардтонцæ хебæрагау. Абони ма еци адæмтæй æгас ка æй, уонæн мæ сæрæй ниллæг ковун, – зæрдæрохс æма æнæнезæй фæццæрæнтæ, сæ къабæзти хортæй æфсæст уæнтæ. Ка нæбал си ес, етæ ба дзенети бадæнтæ, сугъзæрийнæ талатæ исуадзæнтæ, мæрдтæмæ си арфиагæй байзадан.

Сог нин Аслæнгерий ласидæ, фал еу хатт Æхсарæ æхуæдæг бригадирæй галтæ ракурдта æма гъæдæмæ фæрраст æй. Адтæй зумæг. Гъæдрæбунмæ бæргæ исхъæрдтæй, фал æй еуемæй уазал дæр æрæлхъивта, тæрсун дæр райдæдта еунæгæй æма... Уотемæй æй Хадати Диле исæййафта, рахезун æй кодта, æхе курæти æй батухта, æ уæрдун ин согæй байдзаг кодта æма ’й уотемæй нæхемæ рарвиста фæстæмæ. Æхсарæ æрхъæрдтæй игъæлдзæгæй, фал уазал æма æргъæвстæй.

Валя, Замирæ æма Æхсарæ цудæнцæ скъоламæ. Замирæ раздæр æрбацæуидæ хæдзарæмæ æма мæн дæр ахур кæнидæ дамугъатæ кæсун æма нимайунбæл. Дамугъатæ зонгæ бæргæ кæнинæ, фал сæ ниффинсун ба мæ бон нæ уидæ, æма искæуинæ, – сæ къæхтæбæл лæуун мин нæ комунцæ, зæгъгæ. Хатгай ба мин æ мæстгуни уайдзæф дæр бакæнидæ, – ду неци лæдæрис, зæгъгæ.

Хæдзари еунæгæй ку байзайианæ, уæд хъæбæр бæллинæ, Гæлæу, кенæ нæ мадæй еске ку фæззиннидæ, уомæ, фал си некебал æрбаздахтæй, некебал табедзæ си банкъардтон.

Нæ фидæ Гæлæу адтæй Дигоргоми раззагдæр æма кадгиндæр лæгтæй еу. Зудта æртиндæс æвзаги. Адтæй ибæл кади зар дæр. Ахид æй заридæ Сæбанти Хаджиумар. Нæ мадæ Габида ба куста Толдзгуни гъæуи ахургæнæгæй. Ниййергути коймæ уомæн рахизтан æма син мах, æвæдзи, сæ кадæн тарстан. Етæ ци кади ном хастонцæ, уой нин алкæд нæ разæй хаста нæ «дæсанздзуд мадæ».

Синхонтæ нæ «Хуцауи сувæллæнттæ» худтонцæ, æма мах дæр æнгъалдтан, нæ ниййергути нин Хуцæуттæ хонунцæ, зæгъгæ, æма нæ цард еци уагæбæл хастан.

Синхонтæ æма нæ гъæубæстæ дæр уарзтонцæ, куд тогхæстæг, уотæ, уæдта мæ бон зæгъун æй, махæн ци фиди æма мади æрвадтæлтæ адтæй, уæхæнттæ некæмæн адтæй. Мадта нæ ахургæнгутæ дæр хумæтæги адæм н’ адтæнцæ. Нæ сæрæй син абони ниллæг ковæн. Етæ нин уæлдай хатт дæр ма амудтонцæ, адæми æхсæн ци æнгъезуй æма не ’нгъезуй, уони.

Еци фæдзæхститæ еугурæйдæр адтæнцæ Вали бæрнæхсти, е сæ бæлвурд кодта, куд æнхæстгонд цæунцæ скъолай, гъæунги, хæдзари, етæ. Æвæдзи, уартæ еци бон Валя æ къохтæ фæйнердæмæ куд райтигъта, уомæй сæ дæлæмæ нæбал æруагъта. Абони уæнгæ дæр ма нæбæл ниййерæг мадау уозæлуй. Хæдзари медæгæ фулдæр уæзæ Валябæл хаудтæй, æхснадта нæ, хуæруйнаггъæуагæ нæ адтан, æфснайдта, гъог дугъта. Махæн дæр нæ алли гъуддагмæ кастæй, нæ алли кустбæл дæр æ цори дзуапп лæвардтан. Валя алцæбæлдæр хъæрттæй, куд æ бон адтæй, уотæ, нæ разæй цудæй, мах ба æ фæсте бабузи цъеути хузæн уадан. Æ еу къохи киунугæ уидæ, иннемæй ба уæд кæми касæ æзмæнтидæ, кæми ба амæнтæни къинсæ кодта. Æвæдзи, уæхæн хъаурæ берæ нæлгоймæгтæмæ дæр нæ разиндзæнæй.

Нæ дзæбæх фиди кизгæ, нæ хорæмдух мади зæнæг, нæ курухон хуæрæ Валя! Ду нæ рауагътай адæми рæнгъити. Кæд нæ дадзинтти адæймаги тог зелуй, уæд е æй дæу фæрци. Кæд нæмæ æфсармæ æма æгъдау ес, уæд е дæр æй дæу фæрци.

Валя, абони дæр ма нæ дæ базури буни дарис, абони дæр ма нин нади растдæрбæл æма рæсугъддæрбæл архаис. Дæ курухон зундæй нин хай кæнис æма дин Хуцау æ берæ хуарздзийнæдтæй хай бакæнæд!

Валя, ду дæ æцæг царди тонхи архайæг, устур хуарзæнхи аккаг дæ. Æз дин фæццæуинæ азабæласæмæ, еу къалеу дин си æрхæссинæ, цæмæй дæ берæ незтæ фесæфонцæ, цæмæй дæ фæллад æма дæ зинтæ феронх уонцæ, цæмæй дæмæ дæ нифс æма дæ хъаурæ æрæздæхонцæ.

Дæ берæ хуæрзтæ æма фудæбæнттæ махæй неке бон бауодзæнæй бафедун, æцæг сæ иронх ба нæ фæууодзинан. Нæ дзæбæх, нæ курухон «дæсанздзуд мадæ», мæ сæрæй дин ниллæг ковун. Валя, æз дæ мæ хуæрæ нæ фæххонун, æз дæ мæ «дæсанздзуд мадæ» фæххонун.

Валя æ киндздзон кизги карæмæ ку исхъæрдтæй, уæд еуемæй, бакастæй хуæрзведауцæ адтæй, иннемæй ба адæми æхсæн кадгин, нимад адæймаг. Гъæунги ку фæццæйцæуидæ, уæд ин зæронд лæгтæ сæ бадæнтæй фестиуонцæ, уæхæн æгъдау хаста. Мадта хæдзари, колхози кустити ба ци арт уагъта, уой еугурдæр æстæфтæнцæ. Уомæ гæсгæ ибæл дзоргутæ дæр фæззиндтæй, фал Валя некæмæн лæвардта аразий дзуапп, гъома, мæнæ бал мæ кæстæрти сæ къæхтæбæл æрлæуун кæнон, царди надбæл сæ æрæвæрон, уæдта гъуддаг æхе æвдесдзæнæй, зæгъгæ.

Æ берæ коргутæй аразий дзуапп равардта сæхе гъæуккаг Байцати Геуæргийæн.

Фæстæдæр сæ цæрæнбунат исæййивтонцæ Заводи поселокмæ æма ами дæр æ кадæ синхбæсти æхсæн дæлдæр нæ фæцæй.

Æ синхи цæруй берæ аллихузон адæмихæттити минæвæрттæ: сомехæгтæ, уруссæгтæ, хонсарæй лигъдонтæ æма æндæртæ æма сæ еугурдæр аци силгоймаги хонунцæ «нæхе Валентинæ». Синхи ести æзмæлд ку фæууй, уæддæр Валя фæууй сæ унаффæгæнæг.

Валя æ цардæмбал Геуæргий (рохсаг уæд), хæццæ исгъомбæл кодтонцæ æртæ кизги æма лæхъуæн. Гъулæггагæн, æ фурт æверхъауæй фæммард æй цалдæр анзей разæй. Æ берæ зинтæ имæ нецибал кастæнцæ цардæфхуæрд силгоймагмæ, фал бабæй аци рауæн дæр Валя равдиста æгæрон тухæ æма фæразондзийнадæ. «Ка рамæла, е мæгур æй, ка цæра, е ба ести амæлттæ кæндзæнæй», – зæгъгæ, фæззæгъунцæ. Æ нифс нæ басастæй мастæфсес силгоймагæн, никки æнгондæр æхемæ æрбалваста æ хеуæнтти, æ зæнæги. Е ’ртæ кизги дæр æнцæ бунæтти, фæззиндтæй уонæн дæр кæстæртæ. Дессаг фæууй уонæмæ бакæсун, бæрæгбæнтти, кенæ æндæр ести гъуддæгути еумæ ку æртумугъ унцæ Вали фæрнæйдзаг хæдзари, уæд. Кæстæртæ æз фæрраздæронæй гæппитæ кæнун райдайунцæ сæ уарзон нанай гъæбесмæ æма сæмæ е дæр æ цардвæллад цæститæй фæлмæн идзулун райдайуй. Ехх! Уогæ ба цæйбæрцæ хъаурæ ес нæ уарзон Вали реуи, цæйбæрцæбæлти æма кæбæлти хъæртуй æ зæрди рохсхæссæг табедзæ. Сауæнгæ ма имæ е ’ртæ сиахси дæр мади номæй дзорунцæ. Æма цæмæй еске зæрдæмæ уæхæн уарзонæй бахезай, федар бунат си ниййахæссай, уоми ба дæхуæдæг уарзæгой зæрди хецау гъæуама уай, æма еци еугур хуарз менеугутæй хайгин æй нæ хъазар хуæрæ Валя.

Райдайæн кълæсти ма ку ахур кодтон, уæд мæхецæн искарстон, – ке косдзæнæн мæ мадæ Габидай хузæн ахургæнæгæй. 1961 анзи дæс къласи каст фæдтæн Дур-Дури астæуккаг скъолай æма мæ гæгъæдитæ балæвардтон Дзæуæгигъæуи педагогон училищемæ. Фæлварæнтæмæ цæттæгæнгæй мæ цидæр киунугæ гъудæй. Уæхæн киунугæ ба адтæй нæ хæстæг Дзансолти Иуанетæмæ, е ба цардæй Курттати. Еу бон сæмæ бацудтæн æма сæмæ зеууæнттæ баййафтон, сæ хæдзари сæр æййивтонцæ. Уони хæццæ ба архайдта Бæрæзгати Елæмурзæ дæр.

Елæмурзæ нæ ку фæууидта, уæд æд фæрæт бунмæ æрхизтæй, лæмбунæг мæмæ æрбакастæй, уæдта мæ бафарста, гъома, ке кизгæ дæн, зæгъгæ.

– Гурдзибети Гæлæуи кизгæ, – зæгъгæ, ку исдзурдтон, уæд лæгæн æ фæрæт æ къохæй æрхаудтæй æма æ цæститæ донæй райдзаг æнцæ.

Загъта мин, Гæлæу æ тугъдон æмбал ке адтæй, уой. Æ куст ниууагъта æма мæ сæхемæ фæххудта. Æ чумæданæй исиста бæмæзе хæдонæй конд къахтохæнтæ, – ани, дан, мин Гæлæу æ хæдонæй искодта. Мæ къæхти уазалæй, дан, дзæбæх батухстæн æма уæд...

Лæмбунæг мин æрдзурдта, 1941 анзæй-1944 анзи уæнгæ кумæ куд тухтонцæ, еци хабæрттæ. Гæлæу уæззау цæф фæцæй æма госпитæлмæ бахаудтæй. Æнхæст дæр нæма исдзæбæх æй, уотемæй фæстæмæ тугъдмæ рандæ ’й. Æз, дан, еци куйтæй мæ зæрди маст ку нæ райсон, уæд мин нифсæнцойнæ нæ уодзæнæй...

Мах ма си фæстаг хатт финстæг райстан 1945 анзи апърели Берлинæй. Бæргæ берети фæффарстан, бæргæ нифситæ нин февардтонцæ, фал нæбал исæмбалдæй нæ къæсæрбæл...

Гъе уотемæй исгъомбæл ан нæ хестæр хуæрæ, нæ æнæбари «дæсанздзуд мадæ» исуæвæг Вали къохти, æма ин абони æнзти сæрти кæсгæй, мæ уæраги сæртæбæл лæуун æ цори...

 

ТАУТИАТИ-ГУРДЗИБЕТИ Заирæ,

Педагогон фæллойни ветеран.