Друзья, сегодня публикую одну из фольклорных записей о селении, которое ранее называлось Кетæ, а сейчас носит имя Хазнидон. Записал это сказание наш поэт- фронтовик Хъазбегти Хъазбег (Казбеков Казбек). Надо сказать, что записывать фольклор - дело непростое, нужна методология и подготовка, которые были у Бориса Андреевича Алборова и Губади Дзагурова, но не у всех, кто брался за это дело. Потому хочу отметить, что в редактировании дигорского фольклора мне помогает моя любимая тётя Дзотцоти Вера. Почему она? Во-первых в нашей семье только она владеет прекрасно дигорской орфографией, во-вторых, будучи золотой медалисткой в школе, великолепным, ответственным, вдумчивым врачом, она проявляет методичность и перфекционизм даже применительно к Дигорскому. Сколько человек у нас писало Дигорский диктант? Моя тётя его писала, что говорит о её отношении к родному языку.
Выражаю ей большую благодарность за многолетнюю поддержку и помощь с дигорскими текстами.
Кетæ
Кети фиццагдæр цардæнцæ Ногъай. Сæ уæлмæрдти дæр уони мæрдтæ пусулмон æвæрд æнцæ. Ке хъаурæ куд адтæй, уотæ сæбæл устур дортæ ивæрдта.
Ногъай фæллигъдæнцæ сау денгизи билæмæ. Уони хæццæ фæллигъдæй кæдзос Дигорон адæнæй æгас хъæуæ (гъæуæ?).
Еци рæстæги хецау на’дтæй, ка хъаругундæр адтæй, йе хецау.
Æ гал галеуæг кæмæн нæ кæнуй, æ лæг лæгеуæг кæмæн нæ кæнуй, зæгъгæ, син бафедес кодта киндзæ. Раздæр си гъæдæ на ‘дтæй лигъз будур адтæй – уæдта си гъæдæ исирæстæй.
Киндзи федес уома гæсгæ адтæй. Уобæйдтæ Дигори æнцæ, ногъай ба айдагъ цирттæ…
Уой фæсте ба имæ уæдта Мæздæгмæ æрцудæнцæ Дигоран æ алли къумтæй. Гъе ма цардæнцæ уæлæ Мæздæги Дзæрæсте ма Мусухъæу ка хуннуй – йетæ ардигæй фæллигъдæнцæ. Ма цæмæн фæллигъдæнцæ, зæгъгæ, ку зæгъæй, уæдта еба мæнггæй адтæнцæ – ма æрбалæбурдтонцæ еу лæбурди æма Дзантитæй дууæ кизги раскъафтонцæ. Сæ фæсте фæдес рацудæнцæ. Фæдесонтæ рамардтонцæ æскъæфгути разамонæги. Дони рахаудтæй.
Кæсæг загътонцæ:
-Аци игадæ нæ уæлæ нæ ниууадздзинан. Нæ лæги мард ку нæ бахатæн. Æма сæмæ æрбацудæнцæ тухæ кæнунмæ.
Се’ лдари ба син фæццæф кодтонцæ. Æ æнæних æнгулдзæ ин ратæхун код тонцæ. Топпæй фехсæн ин нæбæл адтæй. Уомæн æма дигорон топпæй æнæ уоци æнгулдзæй æхсæн на’ дтæй. Мардæн неци адтæй, фал еци æнгулдзæн ба сугъзæринæ къос истæрхон кодтонцæ.
Гъемæ уæдта син нæбæл адтæй амал æма паддзахæн сæхе равардтонцæ/ Екатерини дзамани - …ку цардæй/ æртæ æма инсæй анзи бадзурдтонцæ, хъазайхаг/мæздæг/ ардигæй фæллигъдæнцæ.
Уони фæсте Кетæ гъæууатæй байзадæй.
Мæздæг ку фæллигъдæнцæ, уæд æма надтæй хедтæ фæндæгтæбæл.
Дони сæртий фæстæмæ рацæуæн некæбæлти адтæй – сау хонхбæл сæ къахнад. Дзингъа æма Хæреси дон цъетей æмбарзт адтæнцæ æма гъе уобæлти æрбахезионцæ адæн – Дони фарсма æндæр хузи ибæл æрбахезæн надтæй. Аци гъæууатмæ рацудæнцæ Бицил æма Хъарадзау кæрæдзей æна базонгæ.
Уоци рæстæги саг æма гъæуæнз кæрæдзей æгорионцæ æма сæ гъæрмæ гæсгæ цауæйнæндтæ иссерионцæ.
Гъе – уотемæй гъеу хатт саг гъæр кодта Кети гъæууати мæ гъæуæнзи хæццæ куд исимбалдæй – уотемæй син сæ гъæумæ æрбацудæнцæ дууæ цæуайнони. Дууæ цæуайнони кæрæдзей нæ зонгæй æмæхст фæккодтонцæ. Дууæ цæфи дæр рауадæнцæ, сæ еу имæ бараздæрæй æма’й æвгæрдгæ куд кодта уотæ ба иннæ æ сæргъи балæудтæй æма имæ исдзурдта:
-Мæ саги мард мин цæмæн æвгæрдис?!
-Нийцафтон æмай йергæвдун.
-Мадта’ й æз дæр ку фехстон æма е ба куд уа – ралауирдтонцæ æма ибæл дууæ цæфи рауидтонцæй.
Ци гæнæн ма син адтæй: «Йеумæ нин æй хуцау равардта» зæгъгæ ибæл исарази æнцæ.
Саги æхсарфæмбалæй æрдхуард искодтонцæ, æнсувæртæ разагътонцæ. Кети бунат – гъæууат уотæ хъал адтæй «æма зæнхи кæбæстæ æрахастонцæ æма саги мард уобæл æрауихтонцæ.
Æхсæвæ уоми фæцæнцæ, уæдта Хъарадзау загъта Бицилæн:
- Паддзах исхъарæгин æй. Æлдари хъаруæ ба басастæй – Нур ба æ ба æй дессаг федар бунат, нур ба мах ами æрцæрæн æма ин Бици загъта.
- Ме ‘нсувæр Бæлæу ку нæ бакома.
Мадта ма ард ба цæмæн бахуардтан, ку нæ кома, уæд æй уадзæ, мах ба ами æрцæрдзинан.
Гъе ма уæдта Бицилан на бакумдта йа’нсувæр æма Хъарадзауи хæццæ æрлигъдæнцæ.
Ами гъæууати ба цæдтæ хæдзæрттæ адтæй – уомæн æма хæдзæрттæ адтæнцæ дорæй конд, раст нуртæккæ хонхи ци хузи цæрунцæ.
Ами уотемæй саги марди фæдбæл æрцардæнцæ.
Уæдта сæмæ æрлигъдæнцæ Цоритæ, уони фæсте ба Тускъатæ.
Бацардæнцæ еу фæлтæр, уæдта Хъарадзаутæн райгурдæй Мисирбий.
Хъарадзауи фурт Мисирбий фæццудæй хонхмæ тухæ кæнунмæ. Цæргæ Хъарадзау Уæхъæци кодта, ма Мацутæмæ ку бахъæрдтæй, уæдтай Дигорæ фæццæй кодтонцæ / Мацути айгомугбуни.
Фæстæмæ ледзун байдæдтæ, æма Æхсæрисæри фæллоймæ ку æрхъæрдтæй, уæдта уоми ба рамардæй. Бæлæси буни нур дæр ибæл дорун кагъог гъе – Мисирбий бæлæсæ æй, зæгъгæ.
Мисирбиййæн ба байзадæй фуртæн – Хъарадзаути Сафаралий æма еба ранкъуæхстæй цъуххæссæг Кæсæгæй Дигори æхсæн.
Ниффинста æй Хъазбегти Хъазбег
Из личного архива Зарины Алборты
Б.А. Алборов папка «Фольклор Осетии» стр.28-30,
