ТАУАСИТИ ФАЦБАЙ

Биццеу æма берæгъ

Аргъау

Цардæй æма адтæй лæг æма уосæ. Уонæн ба адтæй еунæг биццеу. Еу дзамани йе уосæ корун фæндæ искодта. Æ уарзон мадæ ин рагъæн рæуæг æма губунæн хуарз фæндæггæгтæ уайтагъд рацæттæ кодта. Лæгти изæд да фæндараст фæккæнæд, зæгъгæ, ин загъта и мадæ.

Биццеу цæйбæрцæ фæццудæй? Ка ин ци зонуй. Еу дзамани ба бахъæрдтæй æртæ фæндагемæ: еу над адтæй фидбилизи над, иннæ рæтвæндæги над, æртиккаг ба – берæгъи над.

Зæрдерис биццеу адтæй æма ниффæнда кодта берæгъи надбæл цæун, ци мин ракæндзæнæй йи тогдзух. Уой фагæ ма ку нæ исон, уæд цæй уосгор дæн æз, зæгъгæ.

Цæуй, цæуй æма аллирдæмæ гъæуæйттæ кæнуй. Еу лигъз будурмæ ку бахъæрдтæй, уæдтæ ибæл цæхгæрмæ æрбахизгæй берæгъ. Æрæй уорæдта.

- Хуарз биццеу, ду уосгор цæуис, уой зонун, фал дæ фæрсун: хуæргæ дæ кæнун æма дæ нур бахуæрон æви уосæ ку ‘рхонай, уæд?

-Мæнæ уосæ ку ‘рхонон, уæд, - загъта биццеу.

Биццеу уосæ æрхудта. Фал си нæ иронх кодта йи берæгъи дзубанди. Тарстæй, нур фæззиндзæнæй, уæд фæззиндзæнæй, зæгъгæ. Уæд еу дзамани ба йи биццеу цæмæй тарстæй, йе æцæгæйдæр æрцудæй. Дуар кадæр ниххуаста.

-Дуар цурддæр бакæнæ! – багъар кодта берæгъ.

-Неци дин æй байгон кæндзинан! – радзурдта биццеу берæгъмæ.

-Тагъд – тагъдæй æ уоси раримахста, æхуæдæгка къæразгæбæл рагапп кодта æма ледзунти фæцæй.

Берæгъ исмæстгун æй. Хæдзарæбæл берæ фæрразелæ – базелæ кодта. Уæдта дуар æхсинун райдæдта. Байæхсидта йе ‘мбæрцæ. Фæммедæг æй хæдзари. Берæгъ биццеуи райагорæ – багорæ кæнуй æма некæми æма неци.

Æ, мæ къæхтæ, уæ рун бахуæрон! Сорун багъудæй аци сайæгоййи. Æна баййафун ин нæййес, зæгъгæ. Æма йе ‘взаг рагæлста æ комæй, уотемæй æй соруй итигъд будури, тар гъæдти, арф кæмтти æма æнæзонгæ адæгтти.

Биццеу еу туппурмæ бахъæрдтæй æма æ фур фæлладæй исдзурдта:

- Ох, æна, ци дин кодтон? Берæгъæн мæ цæмæан хуæрун кæнис?!

Туппури фарс байгон æй, æма си рацудæй еу уосæ.

- Ох, æна, ку нæ загътайсæ, уæд дин ци адтæйдæ, уой адтæйдæ, - загъта йи зæронд уосæ.

Силгоймаг фæстæмæ бацудæй туппури хурфæмæ æма рахаста æнгурстеуæн æма æвзалу. Биццеумæ дзоруй:

- Берæгъ ку исхъæрта, уæд рагæлдзæ аци æвзалу æма исковæ: - Æ хуцæуттæ, мæхе хуцæуттæ, ами уæхæн сугъдæ ци исхуæца, æма ‘йбæл цъеу – маргъ дæр тæхун куд нæ бафæраза, зæгъгæ. Сугъдæ ниггупп ласдзæнæй. Берæгъ дæмæ æрбахæстæг уодзæнæй. Сугъдæй ин цæуæн нæбал уодзæнæй. Ду ба ледзгæ кæнæ. Цæлинмæ берæгъ сугъди еуварсти уайа, уæдмæ ба дин бантæсдзæнæй дзæвгарæ райзолун.

Уой фæсте бабæй дæмæ ку бахæстæг уа, уæдта рагæлдздзæнæ æнгурстеуæн æма исковдзæнæ: - Йæ, мæ кæнæг, мæ дарæг, ами уæхæн хонх ци феста æма ‘йбæл цъеу ратæхун дæр куд нæ фæраза, зæгъгæ. Берæгъ зийнадæ кæндзæнæй хуæнхти еуварсти цæунмæ æма йи хонх цъасæ кæнунбæл фæууодзæнæй. Цалинмæ хонх цъасæ кæнæ и хæран, уæдмæ дæ над цубур кæнæ.

Уосæ фæстæмæ бацудæй туппури хурфæмæ. Биццеу æвзалу æма æнгурстауæни хæццæ æ тухæ, æ бонæй размæ ледзуй æма ледзуй…

Уæд æй еу лигъз будури баййафта. Биццеу æвзалу рагæлста æма искувта.

- Æ, хуцæуттæ, мæхе хуцæу, ами уæхæн сугъда фестун кæнæ æма ‘йбæл цъеу – маргъæн ратæхæн дæр куд нæ уа!

Сугъд ниггупп ласта. Берæгъæн цæуæн нæбал адтæй æма цалинмæ сугъди еуварсти уадæй, уæдмæ биццеу æ над цубур кодта.

Фал бабæй æй нæуæгæй бахæстæгутæ кодта йи берæгъ.

Йæ, мæ тæрегъæд дæ фæууа, а ба мæ еу рауæн æнцад ку нæбæл ниууадздзæнæй, зæгъгæ, гъенцъун кæнуй йи биццеу.

Уоси фæдзæхстмæ гæсгæ бабæй рагæлста æнгурстауæн æма искувта:

- Йа, мæ кæнæг, мæ дарæг, берæгъ æма мæн æхсæн уæхæн хонх ци феста æма ‘йбæл цъеу ратæхун куд нæ фæраза.

Берæгъæй биццеуи æхсæн цъететæ æма нæзи гъæдæй æмбæрзт даргъ хуæнхтæ фестадæй.

Берæгъ хонхи фахсбæл дзæвгарæ исуадæй, уæдта фæстæмæ фæуурдуг кодта. Фæсхонх еуæрдæмæ фæууайидæ, уæдта иннердæмæ. Æппунфæстаг хонхи кæронмæ ниррастæй. Биццеу бабæй еу туппурмæ бахъæрдтæй. Туппурбæл æхе ниддæлгоммæ кодта.

- Ох, æна, лæгъузæй дин цума ци кодтон? Берæгъæн мæ цæмæн хуæрун кæнис? Мæ уод æскъунунмæ гъавуй, зæгъгæ, загъта бабæй.

Байгон æй туппури фарс. Ра си хизтæй еу зæронд уосæ. Уосæн кæрæй - кæронмæ æ мæнурбæнттæ æрдзурдта йи биццеу. Уæд фæстæмæ бацудæй уосæ туппури хурфæмæ æма си рахаста æртæ къерей æма еу æрдо. Биццеу даргъ надбæл ке бастонг æй, уомæ гæсгæ си дууæ тагъд-тагъдæй рахуардта.

- Ка ’й зонуй, берæгъ дæ ку баййафа, уæд къере рантъохдзæнæ æма зæгъдзæнæ:

- Хуцау, уæхæн хуарз мин ракæнæ æма ами дууæ куйи ци феста. Уайтагъд æма Тухуаст. Дæ кувд æрцæудзæнæй. Уайтагъд æма Тухуаст феррæстæ уодзæнæнцæ йи берæгъмæ. Берæгъ фæттæрсдзæнæй æма æрсабур уодзæнæй. Уомæй фæстæмæ Уайтагъд æма Тухуаст алкæддæр дæ хæццæ уодзæнæнцæ. Æрмæст сæбæл дæ хуæст ба ма исуадзæ.

Уосæ дзурд ку фæцæй, уæд æхе разилдта туппур æрдæмæ æма фæййаууон æй.

Биццеу фæннæхстæр æй. Æ тухæ – æ бонæй ледзуй. Уæд æй еу афони бабæй берæгъ бахæстæгутæ кодта. И биццеу æ фур азарæй цæун дæр хæзна нæбал фæразта.

Уæд æхе фæстæмæ фазилдта æма æ къохтæ хæрдмæ исиста.

- У-у-у, Хуцау, уæхæн хуарз мин ракæнæ æма ами дууæ устур куйи фестун кæнæ Уайтагъд æма Тухуаст, - лигъстæ кæнгæй, искувта биццеу.

Уæд дин кæсуй æма уартæ дууæ устур куйи æрбауайуй. Æрбахъæрдтæнцæ. Цийнæ кæнунцæ биццеубæл.

- Цийнæ кæнун дæр хуарз æй, фал уартæ йи æлгъистæ æрбацæуй æма уæ лæгигъæдæ æма уæхуæдтæ. Мæ уод мин æрдойæй нарæгдæр искодта. Ма мæ бауагътæ хуæрун. Йе мæбæл уотæ раги исфæндæ кодта.

Уайтагъд æма Тухуаст феррæстæ ‘нцæ берæгъмæ. Берæгъ син сæ рахаститæмæ ку ‘ркастæй, уæд син лигъстæгæнæг иссæй. Куйтæ ниууагътонцæ берæгъи.

Бон баталинг æ‘й. Биццеу кæсуй æма дони билæй рохси цъита зиннуй.

Уоми, æвæццæгæн, цæрæг ес æма мæ мæлæт уоми ку уа, уæддæр си æхсæвеуат кæндзæнæн, зæгъгæ, сагъæс гæнгæ цудæй.

Исхъæрдтæй йи рохсмæ. Кæсуй æма дин си хæдзарæ. Биццеу бадзурда хæдзарæма. Ра имæ цудæй зæронд уосæ. Биццеу ниллигъстæ кодта уосæн, цæмæй ин фусун фæцайдæ. Уосæ ин загъта:

- Ацал- аул анзи æз æнæдзоргæ æмбалæй фæццардтæн. Зин, хъæбæр зин мин æй. Кæд дин гæнæн ес, уæд мæ хæццæ цæрæ.

Биццеу æ куйти хæццæ уоми æрсабур æй æма алли бон дæр цудæй цауæни.

Уæд берæгъ налат кæми нæй æма æхе исаразта. Бацудæй зæронд уосæмæ æма ин уотæ зæгъуй:

- Тæрегъæд куд нæ дæ, ами дæ ниууадзуй æнæ дзорæг æмбал. Фал дин, кæд æ зæрди хуарз ес, уæд дин Хъæсхъæтинæ Хъæмилдай кæрцæ ку æрхæссидæ, уæд хуарз уидæ.

Биццеу Уайтагъд æма Тухуасти хæццæ фелвæстæй. Уосæмæ кæсуй æма мæтъæлæй бадуй:

- Ци кæнис? Цæбæл мæтъæл дæ? – фæрсуй биццеу зæронд уоси.

- Ами мæ æнæдзоргæ æмбалæй ду ниууадзис æма мæ зæрдæ æрхун кæнуй, - загъта уосæ, - фал хуарз уидæ, ду мæнæн ку æрхæссисæ Хъæсхъæтинæ Хъæмилдай кæрцæ, уæд.

Биццеу агорун райдæдта Хъæсхъæтинæ Хъæмилдай. Фæстагмæ ин æ бæрæг райста: дууæ устур хонхи фулитау кæми тохунцæ, уоми æй Хъæсхъæтинæ Хъæмилдай. Æ кæрцæ æ рази ‘й, зæгъгæ.

Биццеу Уайтагъд æма Тухуасти хæццæ бахъæрдтæй тохæг хуæнхтæмæ. Сæ рази æрлæудтæй.

Исфæндæ кодта, дууæ хонхи кæрæдземæй ку рахецæн уонцæ, уæд раскъæфдзинан еци кæрцæ, зæгъгæ. Лæудтæй аргъавд.

Дууæ хонхи рахецæн æнцæ. Биццеу Уайтагъд æма Тухуасти хæццæ багæпп ласта. Куйтæ хуæнхтæбæл фæйнердæмæ ниххуæстæнцæ, биццеу ба тагъд-тагъдæй рахаста Хъæсхъæтинæ Хъæмилдай кæрцæ. Биццеу куддæр рахаста кæрцæ, уотæ , дууæ хонхи кæрæдзей ниррæуигътонцæ. Дууæ хонхей астæу байзадæнцæ Уайтагъд æма Тухуаст. Бæргæ ма сæмæ фенгъæл кастæй, фал нæбал разиндтæнцæ.

- Йа, мæ ервæзунгæнгутæ, куд ма уодзæнæн æнæ сумах, - кудтæй еунæгæй биццеу.

Нæбал бавдиста уой адæбæл йи уосæмæ биццеу æхе. Æд кæрцæ æрцудæй сæхемæ.

Берæгъ берæ фенгъæл кастæй биццеумæ, уæдта фур мæстæй ниммардæй.

-Уой сумах ци нæ фæйдтайтæ, æндæр нез æма уæмæ æндæр фуд рун ма ‘рцæуæд, нанай кæркитæ, - загъта Делетхъæз зонгæ сабийтæн.

1930 анз, Дур-Дур.