Дедегкати Дзанболат
Дедегкати Дзанболат райгурдæй 1885 анзи Ирæфи райони Чиколай гъæуи. Скъолай ахурдзийнадæ нæ райста, 1917 анзи агъоммæ Чиколай паддзахадон скъола ке н’ адтæй, уомæ гæсгæ, фал æхуæдæг куд зæгъуй, уомæ гæсгæ, ба æ къох æварун зонуй. Уобæл æй сахур кодта Нигколти Мурзæ. Е æхуæдæг дæр адтæй æнахургонд, ‘ма имæ ахургæнæги куст кæнуни бартæ н’ адтæй, фал æхе ахур кодта гъæуи биццеутæй еу къуарей. Уони ниййергутæй иста мизд, развæлгъау сæ хæццæ бадзубандигæнгæй. Дзабол си кæд берæ рæстæг нæ райахур кодта, уæддæр уруссаг æвзæгбæл ба базудта кæсун æма æннæкъуæзгæй дзорун. Æ фиди хæццæ активонæй архайдта,1905 анзи Дигори ци революцион цаутæ æрцудæй, уонæми.
1906 анзи рандæй Америкæмæ кустагор. Америки Дзанболат фæцæй 5 анзи æма фæстæмæ æ райгурæн гъæумæ æрбаздагъдæй 1911 анзи. Сæхемæ сæйрагдæр кодта гъæууонхæдзарадон куститæ, еу рæстæги ба байгон кодта тукангонд. Е ин фæстæдæр, гъæууон хæдзаради къабазæ коллективизаци ку кодтонцæ, уæд берæ цæхгундæнттæ баниуазун кодта: æд бийнонтæ æй балæуун кодтонцæ. Узбекистани æма си æнæгъæнæ 12 анзи фæцæй. Уой фæсте сæздахтæй фæстæмæ Иристонмæ æма нуртæкки цæруй Дзæуæгигъæуи æ фурти хæццæ. Æ фурт Дедегкати Камал косуй адæмон рохсади Министради инспекторæй, архайдта Фидибæсти устур тугъди, æй Коммунистон партий иуонг.
Дзанболи хæццæ ке базонгæ дæн, уой мæхецæн нимайун устур амондиссирдбæл, ирон адæмон дзоргæ сфæлдистадæн ба агоргæ æма не ‘ссергæ лæгбæл. Терки билæбæл тезгъогæнгæй фæззонгæ дæн æ хæццæ, е дæр арæх рафецауидæ уордæмæ, цæргæ дæр хæстæг кодта Теркмæ.
Нæ фиццаг базонги мин куд радзурдта, уотемай æ фидæ адтæй чиколайаг Дзагурти хуæрифурт. Загъта мин, мæ хестæр æнсувæри дæр мин хуарз ке зонуй, уой дæр. Куд рабæрæг æй, уотемæй ме ‘нсувæр Темболи хæццæ синхæнттæ адтæнцæ. Еу дзæвгæрæ рæстæги фæсте бабæй нæуæгæй исæмбалдан Дигори сурх партизани Мариати Алихани зиани.
Зиани тæфирфæсгæнгæй, еу усми рæстæг ку фæссæребарæ уиана, уæдта нин дзубанди раеудагъ уидæ. Нæхемедæг дзубандий рæстæг Дзанбол æнæнгъæлти скодта, Дигори зундгонд ка ‘й адæми æхсæн, еци цитгин Тасолтанти Тасолтани зари кой.
Æз Дзанболæй ракурдтон, цæмæй мин зари сюжет радзурдтайдæ, æма мин байрагæс æй, хуматæги тауæрæхъгæнæги хæццæ ке нæ дзорун, фал æцæг адæмон кадæнгæгæнæги хæццæ, е. Тасолтанти цитгин Тасолтани зарæн ма ес æн дæр вариантитæ дæр. Зæгъæн, Дигори æхсæн фулдæр зундгонд æй куд «Хæмицати Хæмици» зар. Фал аци вариант бунтондæр хецæн кæнуй, 20-30 -аг æнзти Гадати Тазейæй, Золойти Муссæй æма Гарданти Гæбæлиндзæй ке ниффинстон мæхуæдæг, уонæй.
Еци зиани бадзубанди кодтон Дзанболи хæццæ, Тасолтанти Тасолтани, уæдта ма никкидæр ке зонуй, уони си ке ниффиндзæн, уобæл.
Дзанбол арæх ке сæйгитæ кодта, уомæ гæсгæ сæ фæффинстон 5 анзи: æма мин исхъæрттæнцæ 23-мæ. Дигори адæмон дзоргæ сфæлдистади еци циртдзæвæнтæ сæ медесмæ гæсгæ радех кодтон цуппар хаййебæл:
1. Нарти кадæнгæгитæ - 3
2. Аллихузон кадæнгæгитæ – 12
3. Аргъæуттæ – 5
4. Зартæ – 3
Сæрмæгондæй мæ бафеппаййун фæндуй, Дзанбол Иристони тæккæ фæстезаддæр гъæутæй еуеми ке райгурдæй, уой. Гъуддаг уой медæги æй, æма дзæвгæрæ рæстæг гъæуæн унафгæр адтæнцæ моллотæ æма еци устур гъæуи еугур цæргути дæр дардтонцæ сæ къохти. Уони гъудимæ гæсгæ, фольклор нимад адтæй знаггадæ хæссæгбæл. Уотемæй ба фольклор æй адæмон культурон хæзнадонæ. Уой æхуæдæг дæр зæгъуй Дзанбол. Гъæуи культурон уагдæнттæ ке ‘н æдтай (скъола, радио, библиотека), уомæ гæсгæ адæмон тауæрæхъгæнæгутæ, заргæнгутæн стур ахедундзийнадæ адтæй кæстæр фæлтæри зонундзийнадтæ уæлдæр кæнуни, сæ гъомбæлади гъуддаги. Дзанбол æ сабиййæй фæстæмæ æ зæрдæмæ хæстæг райста фольклор æма сауæнгæ æ зæри уæнгæ дæр æ уод нæбал исфæлхæттæй уобæл.
«Устур цæмæдессаг мæмæ кастæнцæ адæмон тауæрæхътæ æма зартæ, æнæлæгигъæдгун адæймагбæл зар некæд искодтайонцæ, уомæ гæсгæ ба сæ мæ зæрдæбæл дардтон. Уæдта ести кусти уогæй дæр лæг гъæуама зарун дæр, тауæрæхътæ кæнун дæр зона æма ку зарионцæ, тауæрæхътæ ку кæнионцæ, ескæми фембæлгæй, уæд æз дæр зардтон, тауæрæхътæ дæр кодтон».
Дигорон зарт дæр ку зарионцæ, уой туххæн Дзанбол уотæ зæгъуй: «Баделиати зар», уотæ хуннуй «Мисирбиййи зар», тауæрæхъ дæр æй, зар дæр æй. Берæ адæнтæй æй фегъустон, зарагæ адæнтæй, æ зар дæр ин зонун, йе ‘фтудтитæ уотæ ‘нцæ, æ мотив ба ин нæ ниффинсдзæнæ. Радугай æй зардтонцæ, цæйбæрцæ ‘й фæндидæ зарæги, уой бæрцæ разаридæ, уæдтæ ‘й иннæ райсидæ, ка ‘й зудта, уонæй. Алли зæр дæр уотæ зарионцæ…«Баделиати зар» æз фулдæр мæ фидæй игъустон, зарагæ æма тауæрæхъгæнæгæ адтæй; сæйгæгæнæгæ адтæй, ку батухсидæ, уæдта æ хуæрифурттæ Баликъоти Тазей æма Тахойти Айдарухъи баагоридæ, марауадзетæ, æрбæсæкæнтæ, зæгъгæ, гъема уони хæццæ зарун байдаидæ. Æз ба ма уæд биццеу адтæн æма сæмæ игъустон æма сæ еугурæй дæр базудтон, тауæрæхъæй æма зарæй ци адтæй, уони мæ зæрдæбæл бадардтон. Уæ хуæрифурт Урус хъæбæр лæг адтæй алли æгъдауæй дæр: багъудæй, уæд ибæл лæги фурт нæ рараздæр адтайдæ алли гъуддаги дæр».
1963 анзи 20 августи æз Дзанболæй «Кудари зæронд лæги зар» ку финстон, уæд мин уæхæн феппайуйнаг зангъта: «Кудари зæронд лæги тауæрæхъ зар æй, фал æй æз ба тауæрæхъ кæнун. Зар зарунцæ еу иннемæй есгæй. Нур сæ уотæ нæбал зарунцæ. Мæхуæдæг дæр æй зарун, нур дæр ма ‘й разардзæн, уæллæ-гъи! Мæ зæрдæмæ цудæй, абони дæр цæуй. Кудари зæронд лæгмæ æгъдау адтæй.
«Сулейман æма Инки» тауæрæхъ ку финстон, 1966 анзи 31 январи, уæдта мин Дзанбол загътæ: «Фегъустон æй Гъуцъунати Мæхæмæтæй, æнахургонд, ме ‘нгарæ, боцкъай фæйнæгутæ къолхозæн ку кодтон, уæд (1932 – 33 анзти). Æхсæвæ арти фарсмæ бадтан æма ериси бацæуиæнæ, ка хуæрздæр тауæрæхъ ракæндзæй, зæгъгæ».
«Хадохчихъоти Хадохчихъо» -‘й тауæрæхъ ку финстон, уæдта уотæ зæгътæ: «Адæми хæццæ æмбæлагæ адтæн, къуарæй-еу æхсæвеуати будури кусти байзайанæ. Дзорун гъудæй, рæстæг цæмæй цæуæ, уой туххæй. Ма биццеуæй райдæдтон архайун, цæмæй зартæ, аргъæуттæ, тауæрæхътæ базонон. Дæлдæр куд н‘ адтæйнæ аргъæуттæ кæнунмæ, уобæл архайдтон».
Цæлкости Гуймани зар ба Дзанбол кæнуй тауæрæхъи хузи æма уотæ загътæ: «Гуйман мæ фиди лимæн адтæй. Мæ фидæ ба рамардæй 1917 анзи, цудæй ибæл уæд еу цуппаринсæй анзи.
Мæ фидæ фиййау адтæй, уотæртти уидæ, æз дæр уоми. Æз Гуймани хуарз зудтон, мæ фиди
лимæн куд адтæй, уомæ гæсгæ. Æ тауæрæхъ ин фегъустон фиййау уогæй: фиййаутæ ба берæ æма си фиццагидæр кæмæй фегъустон, уой нæбал гъуди кæнун. Абæргутæ дзурдтонцæ иронау. Абæрегæй кадæр адтæй, етæ еугурæй дæр Туйгъанти Дзанхотмæ уионцæ, сæ фусун адтæй. Зар ка скодта, уой дæр нæ зонун. Зар дæр æй, тауæрæхъ дæр æй. Фулдæр - Зар æй. Хъæбæр æй зардтонцæ Дигори, нур дæр æй зарунцæ. Зарæн, тауæрæхъти куд æнцæ, е ‘фтудтитæ уотæ ‘нцæ. Тæрсгæ ин кодтонцæ марунæй æма уомæ гæсгæ загътонцæ, гъуддаг ку не ‘рцудайдæ, уæд хуаздæр адтайдæ, зæгъгæ, кæугæ дæр ибæл æгъдаумæ гæсгæ кодтонцæ».
Уæлдæр куд загътан, уотемæй Дзанбол Америки фæцæй 5 анзи. Еци æнзти куста Аргентини, Чилий æма æхе уодбæл бавзурста, саугосæги хъиамæт ци æй уой. Æрмæстдæр изазнæ æма къахæни хæццæ адтæй æ фудæбон. Хуаздæр цард æма мизд агорæг бафтудæй Перумæ. Æригъосæггаг хабæрттæй зудта, аци бæсти сугъзæрийнæ берæ ке ес, уæдта, уони еу сом уруссаг æхцайай дууæ соми ке æй, уой дæр.
Перуй Дзанбол æма йе ‘мбæлтти гъуддаг фæррæстмæ ‘й. Йе ‘мбæлтти æнхусæй косун райдæдта айдæнтæгæнæн æрмадзи сæргълæууæгæй. Æ гъуддтæгтæ уотæ хуарз рараст æнцæ æма ма сауæнгæ йе ‘нсувæрæн дæр æртæ хатти æхца æрбарвиста, е ба си Дзанболи ихæс бафиста 300 соми, уой фæсте ба си исаразта сара. Уой си Дзанбол æхуæдæг курдта. Е дæр имæ фæстæмæ ниффинста, де ‘хцатæ ами неке гъæунцæ, дæхуæдæг нæмæ сæрæгæсæй æриздæхæ, зæгъгæ.
Хонсар Америки Перуй уогæй, Дзанбол хуарз базудта испайнаг æвзаг æма ма си нур дæр, 50 анзей фæсте гъуди кæнуй цидæртæ.
Фæстаг дууæ анзей дæргъци Дзанболæн скодтонцæ дууæ уæззау операций.
«Къандзи фурт Сæууай æма нарти Урузмæги тауæрæхъ», Хъæдохти Гæбæло, зæгъгæ, уомæй æй фегъустон фиццагидæр, Дигори къанау ку аразтан, уæд. Цалдæр хатти ‘й ратауæрæхъ кодта, æз æй курдтон, æма ‘й уотемæй мæ зæрдæбæл бадардтон (1926-1928 æнзти).
Къуар адтан кусти æма æхсæвæ неци кустан, тауæрæхътæ хастан, æндæра ци бараки Ирæфи билæбæл, Дигори къанауи рауадзунбæл ку кустонцæ, уæд.
Гъæди дæр кустон, боцикъай фæйнæгутæ кодтан. Еу анз берæ къуар адтан, хуæрдæ-ниуæзтæ ба – нæ фагæ, æма тауæрæхътæ хастан, ериси, хæсни бацæуийанæ, ка хуаздæр, дессагдæр æма дæснидæр ратауæрæхъ кæндзæнæй, зæгъгæ. Нæ астæу лæгтæ исесианæ, нæ гъуддаг уонæмæ раттианæ, ке тауæрæхъ хуаздæр уодзæнæй, уой равзаретæ, зæгъгæ, еци барæ уонæмæ раттианæ, гъема æнæмулд дæр н ‘адтæн, фал фулдæр хæттити ба ме ‘мбæлтти-еу рамолинæ; мулд ба уотæ, æма, нæ дзурд куд адтæй, уой гъæуама исæнхæст кодтайуонцæ, мулди бунати ка байзаидæ, етæ. Дзоргæ бакæнианæ хуæрдæ-ниуæзтæбæл æма минасæй тъæпп хаудтан».
Куд адæймаг, уотæ Дзанбол æй æгъдаугин æма хебæлхуæцгæ.
Дзанболи дзурдтæй финст ци æрмæгутæ æрцудæй, етæ æмхузон нæ ‘нцæ сæ медесмæ æма хъаппæмæ гæсгæ. Сæ муггаги равзурсти туххæн æй ку бафарстон, уæд мин загъта: Дедегкатæ, Тауиттæ æма Къеуростæ æнцæ æрвадтæлтæ, рантæстæнцæ æртæ æнсувæремæй: Дедегка, Тауитт æма Къеуросæй. «Æхуæдæг» æ фиди фидæ Газийæй идарддæр некебал гъуди кæнуй.
Етæ æнцæ Дедегкати Уруси фурт Дзанболати царди æма фольклорон сфæлдистади цубур хабæрттæ.
Дзагурти Губади.
