Дигорский язык
Видео
ЖЗЛ
Искусство
Достопримечательности
Поэзия
Фольклор

ТАЗЕЙ БОНУГÆЙ

ТАЗЕЙ БОНУГÆЙ

ТАЗЕЙ БОНУГÆЙ


ТАЗЕЙ БОНУГÆЙ

***

Нуртæккӕ махӕй ӕхе фуд некӕмӕн ӕй, Хуцау ӕй кутемӕй равардта, ӕ еци зӕрдихатт ӕ бон раййевун ке нӕй, уоми. Фал уӕддӕр не 'хӕс ба ӕй нӕ алкӕмӕндӕр ӕппунӕдзохдӕр хуӕздӕр унмӕ разӕнгардӕй турнун, аййеппитӕ еуварс кӕнун. Аййеппитӕ ба берӕвӕрсугон ӕнцӕ. Ес уӕхӕн аййеппитӕ дӕр адӕймаги уодисконди ӕма син нӕййес дукъӕдзугти дӕр райсӕн.
2/VIII-69 анз

***

Мӕ царди медӕги ӕз тӕккӕ зинаргъдӕрбӕл, тӕккӕ устурдӕр хуарздзийнадӕбӕл нимадтон мӕ ӕфсарми кӕдзосдзийнадӕ. Уотӕ мӕмӕ кастӕй, цума а уӕлион дуйнебӕл ӕрмӕстдӕр уомӕн цардтӕн. Ӕма Хуцауӕй арази, мӕ бон ме 'фсарӕн бауайдзӕф кӕнун нецӕмӕй ӕй. Фал мӕ уӕддӕр мӕ цард ба хъӕбӕр ӕстӕн рӕвдудта ӕ гъардзийнадӕй, ӕ дзурди фӕлмӕндзийнадӕй. Ех, уогӕ ба нӕ е куд хъӕбӕр ӕхсицгон фӕгъгъӕуй царди медӕгӕ!
1969 анз

***

Кӕци фӕндуй устур скурдиадгин адӕймагмӕ дӕр, гъулӕггагӕн, ес еу минеуӕг - ӕ уодмӕ ӕгӕр хӕстӕг есуй ӕнӕбитъиз, соцъагӕнгути ӕма скурдиадӕй хайгин ка нӕ фӕцӕй, уони мӕстӕлгъӕд дзубандитӕ. Адӕймаг ӕ алли гъуддаги дӕр, кӕд ӕ бон ӕнкъарун ӕма гъуди кӕнун ӕй, уӕд гъӕуама еугуремӕй уӕлдӕр, бӕрзонддӕр ӕвӕра ӕ уоди сӕребарӕ.

***

Мӕнмæ гæсгӕ, ӕцӕг уарзондзийнади тухӕ ӕй хебӕлхуӕцундзийнадӕ, хуӕдӕфсармӕ ӕма фӕсаууонмӕ адӕймаги нимайундзийнади медӕги.

***

Байвардтан ӕй 28/X-75 анзи! Аци бонӕй фӕстӕмӕ райдӕдтонц нӕ зин ӕма саударӕн бӕнттӕ. Ци берӕ адӕм имӕ ӕрцудӕй, куд ибӕл фӕккудтӕнцӕ. Е 'мбӕлтти зӕрдитӕ куд нирристӕнцӕ, е 'мбӕлттӕ уомӕн куд берӕ ӕнцӕ, зӕрдӕристӕй ибӕл куд фӕккудтӕнцӕ.
Ӕ рамӕлæти хабар ин фегъосун кодтон, куд мӕ рагон, уотӕ мӕ нӕуӕг ӕрдхуӕрдтӕн дӕр. Хъӕбӕр беретӕ си ӕрбалӕудтӕй мӕ фарсмӕ, мӕ устур зин мин фӕррӕуӕгдӕр кодтонцӕ.
О, Хуцау! Нӕ уодтӕ цитӕ бавзурстонцӕ, уой рамӕлæти фӕсте. Нӕдӕр кӕунгъон нӕбал ан, нӕдӕр ба нӕ уӕззау зин равдесунгъон.
Цӕмӕн, цӕмӕн райгурдӕй уотӕ рӕсугъдӕй,
Цӕмӕн райрӕзтӕй уотӕ устурӕй,
Уотӕ тухгинӕй къабӕзтӕ, гурӕй,
Куд нӕ ниууагъта уотӕ мӕгурӕй,
Куд фӕййервӕзӕн нӕ устур фудӕй!

***

«Адӕймаги уоди сконд уӕлдай хъӕбӕрдӕр рабӕрӕг уй, уӕззау, зинӕвзарӕн рӕстӕг ӕхе куд равдесуй, уомӕй», загъта Стефан Цвейг.
Уогӕ ба, аргъ дин нӕййес, мӕ хъазар цардӕмбал, Заретӕ. Хъӕбӕр сӕрустур ди дӕн, мӕ уодбӕлхуӕцӕг, мӕ зинтӕн фӕразон, мӕ гъӕддугъ ӕма курухон, мӕ зӕнӕги мадӕ. Еци устур фуд нӕбӕл ӕрцӕугӕй дӕр ци хъӕбӕр берӕ рӕсугъддзийнадӕ адтӕй дӕ цӕсгони бакасти.

***

Мӕ зинаргъ, Зарочкӕ. Къӕйнихдзийнадӕбӕл мин ӕй ма банимайӕ, фал дин ӕй ӕргомӕй зӕгъун, хъӕбӕр боз ди дӕн дӕ зундирахастӕй, арфиаг ди дӕн, мӕ царди еунӕг ду адтӕ мӕнӕн мӕ зӕрди цӕгиндзӕ.
Мӕ тухст ӕма зин рӕстӕгути ӕрмӕстдӕр еунӕг ду ӕрбалӕууисӕ мӕ фарсмӕ, адтӕ мин нифси цӕгиндзӕ. Уӕдта айдагъ мӕнӕн надтӕ хуарз, фал ма мӕ хеуонтӕн дӕр.
Ӕхцӕуӕн мин ӕй, уӕддӕр мӕмӕ еци 'рдиги хор ке ӕрбакастӕй, е. Арази дӕн мӕ цардӕй.
Цӕмӕй? Фиццагидӕр уомӕй ӕма мин хъисмӕт дӕу исаггаг кодта, иннӕ гъуддӕгтӕ ӕма дӕ хуарздзийнӕдтӕ ба ӕрмӕстдӕр мӕхуӕдӕг зонун.

***

Ӕз цис-цъисгӕнгӕ некӕд сугъдтӕн, кӕд содзгӕ, уӕд цирен артӕй. Мӕ бон нӕй уазал зӕрдӕй дзорун, ресагӕ ӕма тӕхсагӕ ка ӕй, еци фарстатӕбӕл. Адӕймагӕн ӕ алли радзубанди дӕр гъӕуама уа зӕрдагайгӕ, уодбӕл ӕмбӕлагӕ. Ӕндӕр хузи мӕ бон дзорун нӕй.
Хъӕбӕр устур мӕти мӕ ӕфтауй дигорон сувӕллæнтти хъисмӕт. Цӕмӕн ӕма цӕй туххӕн нӕ цӕунцӕ ахуртӕ райдайӕн кълӕсти маддӕлон ӕвзагбӕл? Раги кӕддӕр, ӕригон ма ку адтӕн, уӕд мӕмӕ уотӕ кӕсидӕ, цума ӕз айдагъдӕр мӕхе фиди фурт дӕн. Нур ба, мӕ сӕр ку фӕххалас ӕй, мӕ фиди карӕмӕ ку фӕххӕстӕгдӕр кӕнун, уӕдта цӕмӕдӕргӕсгӕ хъӕбӕрдӕр ӕууӕндун райдӕдтон, цума мӕхуӕдӕг мӕ фиди бунати дӕн, мӕхе фӕлгонци уинун мӕ фиди фӕлгонц, мӕ фидӕ цӕруй мӕ медзӕрди. Мӕ фидӕ ба ӕнцӕ мӕ адӕм.

***

Журнал «Мах дуг»-ӕй (No 5) исистонцӕ Тахъазти Харуми ӕрмӕг еумӕйаг литературон ӕвзаги туххӕн. Ӕдта ци къумух ӕма цубурзунд ӕнцӕ нӕ еуӕй-еу, идардмӕ нӕуингутӕ...
21/V-68 анз

***

Каст цудæй, облӕстон конференци ӕвзаги арӕзтади туххӕн ци унаффитӕ рахастонцӕ, уомӕ.
Циуавӕрдӕр Ӕгкаци-фурт ӕма ӕнахургонд Багай-фурт гъæуама лух кӕнонцӕ, паддзахадон нисанеуӕг кӕмӕн ес, уӕхӕн фарстатӕ.
Балӕдӕрун афонӕ 'й, Иристони ке ес дууӕ диалекти: ирон ӕма дигорон. Ӕма кӕд ирон ӕвзагбӕл нимад ӕй, уӕд дигорон дӕр нимад уӕд ӕвзагбӕл. Сӕ дууӕ дӕр гъӕуама уонцӕ ӕмбарӕ. Уотӕ ку нӕ уа, уӕд ци хузи ес дигорон сувӕллӕнтти ирон ӕвзагбӕл ахур кӕнӕн, кӕд ӕма сæ рахуӕцӕнтӕ ӕмхузон ӕнцӕ, уӕд. Сӕ еуебӕл дӕр си гъуддаги гӕгъӕдитӕ арӕзт ку нæ цӕуй. Сӕйрагдӕр гъуддаг ӕй наукӕ ӕма историй.
1966 анз


Æxcap!

Мӕ бон фидарӕй у афтӕ зӕгъын: Нигеримӕ йӕ кӕстӕртӕй (Мысостӕй нӕ зӕгъдзынӕн, уымæй йеттӕмӕ иу дӕр мӕн хуызон хӕларӕй нӕ царди. Кӕрӕдзийы ӕмбӕрстам, кӕрӕдзийӕн ницы сусӕг кодтам. Мӕ мысинӕгтӕ раджы фыст ӕрцыдысты. 1936 азы та Мӕскуыйы журнал «Литературная критика»-йы ме статья мыхуыргонд ӕрцыд уый тыххӕй. 1937-ӕм азы та йӕ хъахъхъӕдтон хахуыртӕй.

***

Финстӕгутӕ Абайты Васомӕ.
(г. Орджоникидзе, ул. Маяковского, 26,
19/II-58 г.)

Абони нӕмӕ дзӕбӕх хор бон ӕй. Ӕз ба хор берӕ уарзун. Мӕхецен мӕ меднимӕр арӕх фӕффӕлхат кӕнун:
«Ӕнсувӕр, хуӕрӕй, уарзун фулдӕр,
Уо, хор, сугъзӕрийнӕ, ӕз дӕу.
Цӕй, цæй, тагъддӕр ракӕсӕ нур дӕр,
Дӕ тунтӕй бафсӕда нӕ гъӕу.

Уарзун, ку ракӕсис бӕрзондӕй,
Тунтӕ ку раскъӕрис фӕндон.
Дӕ гъарӕй и цъӕх ех фӕсонтӕй
Ку 'суолӕфуй дзӕбӕх нӕ дон».

Е ӕй мӕ еу ӕмдзӕвгӕ «Хор»-и райдайӕн. Мухури рацудӕй 1944 анзи. Уӕдӕй абони уӕнгӕ 'й нӕбал бакастӕн. Фал ин ӕ райдайӕн ба дзӕбӕх нигъгъуди кодтон ӕма, уӕлдӕр куд загътон, уотӕ 'й арӕх ӕримисун мӕ медзӕрди. Фал абони ба мӕ зӕрдӕбӕл сӕлфунӕг лӕдӕрсуй. Гъуддаг уой медӕги æй æма «Дзилли зарӕг»-и фӕсте ма ӕз дзӕвгарӕ ӕмдзӕвгитӕ ниффинстон дигоронау. Фӕндуй мӕ мӕ ӕмдзӕвгитӕ ӕма поэмити минкъий ӕмбурдгонд мухури рауадзун. Нуртӕккӕ «Дзилли зарӕг»-ӕн иссерӕн некӕмибал ес. Райдайӕни мин рауагъдади зӕрдӕ байвардтонцӕ уӕхæн ӕмбурдгонд рауадзун 1959 анзи. Нур ба бабӕй сӕ рагон зартӕ кӕнун райдӕдтонцӕ. Нӕ сӕ фӕндуй дигорон ӕвзагбӕл мухур кӕнун.
Мӕнмӕ гӕсгӕ, еци фарстамӕ уӕхӕн рахаст ӕй комкоммӕ ӕдулидзийнадӕ. Мӕнмӕ гӕсгӕ, нурма ӕ тухи ӕй, еци фарстабӕл ци унаффӕ хаст ӕрцудӕй цалдӕр анзей размӕ, е. Нӕхуæдтӕ дӕр си адтан 1937 анзи январи ВЦИК-и цори нӕуӕг алфавит саразуни комитети. Уӕдта ӕнӕ еци унаффӕй дӕр фарста лӕдӕрдгонд ӕй. Цӕмӕн ӕй зугъуммӕ кӕнунцӕ. Нӕ 'й лӕдӕрун. Гӕр, нӕуӕгӕй бабӕй мин еци фарста исесунмӕ ӕздӕхгӕ ‘й. Кумӕдӕрти бабӕй финсон, кӕмидӕрти 'й ӕвзарон? Кӕд ӕма уотемӕй дӕр бӕлвурд ӕй, уӕд. Гъуддаг, ке зӕгъун ӕй гъӕуй, айдагъ мӕн туххӕй нӕй. Дигоронау финстонцӕ, финсунцӕ, уӕдта ма финсгӕ дӕр кӕндзӕнцӕ. Уоми зӕранӕй неци ес, гъӕуй де ’нхус.

Тазе.

***

Финстӕг Абайти Васомӕ.
г. Орджоникидзе. 11/III-59 анз

Дӕ бон хуарз, зинаргъ Уасо!
Рагӕй нурмӕ нӕма ниффинстан нӕ кӕрӕдземӕ. Мӕнӕн нур рӕуагӕ фӕцӕй, дӕ киунугӕ исхъӕрттӕй ардӕмӕ, балхӕдтон ӕй. Хуарз ӕй, хъӕбӕр хуарз. Зӕрдӕрохсӕй ибӕл байдзулдан ӕма дин уой туххӕн арфӕ кӕнун. Ӕхцӕуӕн мин ей, де 'стур ӕма зин кусти фӕразон ке дӕ, хуарз «тиллӕг», дзи ке хӕссис фӕстехуарзӕй, еци гъуддаг.
Ес уӕхӕнттӕ дӕр, - киунуги фӕууиндӕй ӕ цӕститӕ кӕмӕн содзунцӕ, рӕгафӕн ка кӕнуй, уой фӕдбӕл. Фал етæ еугӕйттӕ ӕнцӕ ӕма сӕ «лауизтӕ» сӕхе уӕнтӕ. Дӕуӕн ба нигки егъаудӕр ӕнтӕстдзийнӕдтӕ дӕ арми ӕфтуйӕд.
Ӕхцӕуӕн мин ӕй, киунугӕй дӕ мади ном ке иссердтай, еци гъуддаг дӕр. Мади фӕллӕнттӕ ка бахатдзӕй?
- Ӕз, нӕ, зӕгъдзӕнӕй еунӕг лӕг дӕр («мади катай»). Ӕрветун дин дууӕ журнали, «Мах дуг»-и ма дигоронау фӕстагдӕр ци некуцон финститӕ ниммухур кодтон, уони.
Кӕддӕри хузӕн бабӕй ами нур хӕлхъой миутӕ кӕнун байдӕдтонцӕ, дигорон ӕвзагбӕл хъоди кӕнунцӕ, нӕбал ибӕл уадзунцӕ мухур кӕнун. Ӕз еци гъуддаг рӕдудбӕл нимайун. Истори нин ӕй нӕ бахатир кӕндзӕнӕй. Фал бал нуртӕккӕ ба сӕ кӕнон кӕнунцӕ. Кӕд бабӕй еу уӕхӕн адӕймаг разиннидӕ, еци рӕдуд син сӕ цӕстӕмӕ ка бадара, ка 'й исраст кӕнун кӕна нӕуӕгӕй.
Цӕй, хуарз байрайӕ. Еухатт дӕр ма дин арфӕ кӕнун дӕ кусти, дӕ киунуги туххӕй. Саламтӕ.

Дӕхе Тазе


Зинаргъ Васо!

Арфӕ дин кӕнун нӕуӕг анзи туххӕн. Мӕ зӕрдӕ дин зӕгъуй ӕнӕнездзийнадӕ, амонд ӕма ӕнтӕститӕ алли гъуддаги дӕр. Ӕрветун дӕмӕ цалдӕр радзурди дигоронау. Уой хигъд ӕнгъӕлмӕ кӕсун, зӕрдӕ мин кӕмӕй байвардтай, еци, мӕ фиццаг «Дзилли зарӕг»-мӕ. Мӕхемӕ еци киунуги экземпляр нӕбал ес. Еци хуарздзийнадӕ мин ракӕнӕ ӕма мин ме 'взонгадӕ мӕ зӕрдӕбӕл ӕрлӕуун кӕнӕ.

Мӕ ӕвзаги хъисмӕтбӕл мӕтӕ кӕнун некӕд ниууадздзӕн, цалинмӕ ме 'цӕг дуйнемӕ нӕ рандӕуон, уӕди уӕнгæ. Некад ми ӕй иронхуати.
Хонсари рацудӕй Ирон финсгути радзурдтӕ ӕма ӕмдзӕвгити 4 томи. Фиццаг томи мухургонд ӕрцудӕй Ӕбати Шамили радзурд иронау «Къӕсхуыртӕ». Аци бони уӕнгӕ ӕз еци радзурди кой некӕд ма фегъустон. Кӕд финст ӕрцудӕй, уӕдта кӕми мухургонд адтӕй? Кӕд дӕмӕ ести бӕрӕггӕнӕнтӕ ес еци радзурди туххӕн, кенӕ дӕмӕ, миййаг, ӕ къохфинст ес, уӕд мин ӕй фегъосун кӕнӕ. Кӕд нӕмӕ нивӕ фӕстагмӕ байдзулидӕ ӕма еци сугъдӕгзӕрдӕ адӕймаги, поэт ӕма ӕхсӕнадон архайӕги сфӕлдистадӕ ескӕд кӕсгутӕмӕ фӕхъхъӕртидӕ.
Зӕрдтагон саламтӕ райсетӕ махӕй

Т. Бесати.

4/1-71 анз.


***

Зинаргъ Васо!

Хатир мин никкӕнӕ, мӕ аци финстӕги хӕццӕ ма дӕмӕ, раздӕр ке ниффинстон, уой дӕр ке ӕрветун, уой туххӕн. Финсгӕ ба дӕмӕ кӕнун мӕ уӕззау зини фӕдбӕл. Ци устур зин мæбӕл ӕрцудӕй, е мин хъӕбӕр зин бухсӕн ӕй. Мӕ фарсмӕ ӕрбалӕудтӕнцӕ ме 'рдхуӕрдтӕ, ӕмбӕлттӕ. Гъуддаг уой медӕги ӕй ӕма аци анз 26 октябри Баксани бунмӕ фӕндаггон фидбилизи фӕммард ӕй мӕ кӕстӕр фурт Сослан, цудæй ибӕл 29 анзи.

Зин дзорӕн мин ӕй, ци хузи лӕггонд адтӕй, уой фӕдбӕл. Нарти Сослан, спартайнаг гуриконди хецау, уотӕ 'й худтонцӕ мӕ лимӕнтӕ. Сослан ӕ еугур ӕмбӕлттӕн дӕр адтӕй уарзон адӕймаг. Устур кади хӕццӕ 'й сӕ усхъитӕбӕл фӕххастонцӕ уӕлмӕрдтӕмӕ ӕма 'й байвардтонцӕ.
Ӕз ба 'й не лӕдӕрун, еци зиндзийнадӕн куд бафӕразон, уой.
Ниххатир мин кӕнӕ, бӕрӕгбони размӕ дин мӕ финстӕги еци фудхабари кой ке искодтон, уой туххӕн.
Уӕхуӕдтӕ амондгундӕр уотӕ.

Тазе.

5/XI-75 анз.

Зинаргъ Васо.

Мӕскуйӕй, фӕстаг хатт ма ку фембалдан, еци бон ранӕхстӕр дӕн. Нур фӕндзӕймаг бон нӕхемӕ дӕн. Абони ӕй Конституций бон. Ӕма цӕмӕдӕргӕсгæ мæ зӕрдӕбӕл ӕрлӕудтӕй, нӕ дигорон ӕвзаги туххӕн цӕбӕлти дзурдтан, е. Ӕцæгæй дӕр еци фарстамӕ цӕуй бустӕги ӕнӕзакъон цӕстдард.

Ӕппундӕр, моркъӕмӕ дӕр нӕ дарӕн, нӕдӕр ӕвзаги историон равзурд, нӕдӕр наукӕ, сауӕнгӕ ма Конституци дӕр. Нӕ нӕмӕ ес хумӕтӕги объективон рахаст еумӕйаг литературон ӕвзаг исаразуни фарстамӕ дӕр. Сумах ӕй хуӕздӕр зонет, еци фарста ӕ бунатӕй змӕлгӕ дӕр ке не кӕнуй, уой. Истори нин уой куд ниххатир кӕндзӕнӕй? Мӕнмӕ гӕсгӕ нæ.
Гъуди ма кӕнис, 1936 анзи нӕ дууӕ дӕр ВЦИК-и къамиси ке адтан еци фарстай туххӕн, уой. Еци рахаст унаффитӕ нурмæ неке ма раййивта.
Махмӕ ба, уæлдӕр куд загътон, уотӕ еци фарстамӕ каст цуй бустӕги ӕнӕзакъон цӕстингасӕй.
Дигорон скъолати мадӕлон ӕвзагбӕл ахуртӕ ӕхгӕд ӕрцудӕнцӕ, ахургӕнӕн киунугутӕ уагъд нӕбал цӕунцæ, букварьтæ дӕр уотӕ. Дигоронау бустӕгидӕр нецибал мухур кӕнунцӕ. Мӕ фӕстаг киунугӕй ист ӕрцудӕнцӕ, дигоронау имӕ ци радзурдтӕ бахастон, етӕ. Киунуги адтӕй сӕрмагонд шмуцтитул «Дигорон радзурдтӕ», - зӕгъгӕ, уӕхӕн сӕргонди хæццæ ӕма 'й исистонцӕ.
Фарӕ киунугӕуадзӕни перспективон пълан ку аразтонцӕ, уӕд мин байхӕс кодтонцӕ Ӕбати Самелий сфӕлдистадон бунтӕ мухурмӕ 'бацӕттӕ кӕнун лӕвар. Ӕз еци кустмӕ хъӕбӕр зӕрдиуагӕй бавналдтон. Хуӕрзӕрӕги ба, Мӕскуйӕй исӕздӕхгӕй, мӕбӕл фембалдӕй редактор Муртази-фурт. Ӕхуæдӕг фиццаг райдӕдта дзорун еци фарстай туххӕн ӕма мин уайтӕккӕдӕр баханхӕ кодта. Уой зонис, мах дугоронау неци мухур кӕндзинан... Уомӕ гӕсгӕ ба дзӕгъӕли ма гъезӕмарӕ кӕнӕ. Е ба дин сӕ рахаст дигорон ӕвзаги фарстамӕ. Уӕхуæдтӕ ибӕл рагъуди кӕнайтӕ...


(Идарддӕр финст бӕрӕг нӕбал ӕй. Ред.)

Ирӕф (№4) 2015


Возврат к списку