САРИ АСЛАНБЕГ
Тӕторсмӕ Хъарадзаути Сафаралий Сари Асланбеги ӕфсийни ӕвзестӕй гъӕст сиуӕ гали ӕрбаскъардта. Уоми сӕ иссердтонцӕ Донифарси цӕргутӕ, равгарстонцӕ сӕ. Еци ӕфхуӕрдмӕ ба Сари Асланбег Донифарсбӕл ӕфсад искӕнунмӕ исфӕндӕ кодта:
- Мӕ галти маст бахатон ӕма сӕбӕл хъалон дӕр ӕривӕрон, зӕгъгӕ. Ӕфсадӕн сӕ кегъӕре ӕндӕр бӕстӕй Хъарадзауи фурт Сафаралий ӕма Бийи фурт Муртазалий, мед Дигорӕй ба Текъой фурт устур ӕрдунгин Ахмӕт.
Сари Асланбеги ӕфсӕдтӕ ӕрбадтӕнцӕ Хъахсатауи уосӕнгти (ахкемати). Уоми сӕбар-субур кодтонцӕ сӕхе меднимӕр:
- Донифарси сайтантӕмӕ ку байгъосай, уӕд дессаг дзубандитӕ дзорунцӕ: махмӕ бабӕй ци 'нгъӕл кӕсунцӕ Хъахсатауи гӕбӕргъос уосонггӕс ӕфситӕ? Уой, Хъанухъти ӕфсинттӕ, гиаур берӕгътӕ, ку сӕмӕ бакӕсай, Хъайтухъи фурт Сари Асланбегӕн е 'рвади тог ниуазунца.
Донифарси ба дзубандитӕ дзурдтонцӕ:
- Нӕ хуймон зӕнхӕ хуӕрдзинан сӕрдтон хезнӕн. Мӕгур ку уӕн, уӕддӕр дин Хуӕлӕм ӕма Ӕвзӕнгӕй ба хуӕздӕр цӕрдзинан. Лӕгъуз ку уӕн, уӕддӕр Хуӕлӕм ӕма Ӕвзӕнги хузӕн дин царви фӕдгӕ фуси уӕцъæфӕй нæ рабардзинан. Æнгъӕл дӕр ма кӕсӕ, Хъайтухъи фурт!
И ӕфсад Дигори коми думӕги ӕрбадтӕнцӕ. Сӕ бӕхти коми тулфӕй и коми думӕг хӕрӕмегъау ниппихсилтӕ 'й. Ӕмбесбони мӕсуги сӕрӕй ӕфсийнӕ ракастӕй ӕма хӕлӕфгомауӕй исдзурдта:
- Нӕ хецау, и коми думӕги хӕрӕмегъӕ ниббадтӕй, ӕ сӕрти ба сау халӕнттӕ зелунцӕ. Цидӕр ӕй, уӕддӕр фуд рӕстӕг бабӕй кӕндзӕнӕй: и мегъи лӕсун хуарз нӕй.
Хъанухъти устур Есен мӕсуги сӕрмӕ фӕлгӕсӕнмӕ рацудӕй ӕма коми думӕгмӕ фӕккастӕй:
Дӕллаг ӕфцӕгбӕл ӕртӕ бӕхгини ӕрбацӕуй: ка уодзӕнӕнцӕ, ци уодзӕнӕнцӕ, - на зонун! Дзӕбӕх сӕ не 'ртасун! Мӕ кӕсӕнтӕ мӕ ку уайуонцæ, не 'фсийнӕ! Тӕриати Тотаййи дӕр ӕрбахонетӕ!
Тотай ӕрбацудӕй. Тотай рандӕ и бӕхгинти размӕ. Есенмӕ ба æ кæсӕнцӕститӕ ислӕвардтонцӕ. Е дӕр ӕдзинӕг фӕккастӕй ӕма загъта:
- Е хӕрӕмегъӕ нӕ уодзӕнӕй, Сари Асланбеги ӕфсӕдтӕн сӕ бӕхти коми тулфӕ ‘й. Ӕ разӕй, етӕ сау халӕнттӕ нӕ уодзӕнӕнцӕ, ӕртӕ бӕхгини ӕнцӕ: сӕ астӕуккаг - Хъайтухъи фурт Сари Асланбег, адӕми фидхуар; ӕ галеу фарсӕй Бийи фурт Муртазалий устур тӕранбӕл бадуй. Ӕ рахес фарс - Хъарадзауи фурт Сафаралий мистрагъ цагъдийбӕл бадуй. Гъе, не 'фсийнӕ, етӕ махмӕ цӕунцӕ, мах иуазгугӕ 'нцӕ, изӕрхуар син гъæуй се 'сцудмӕ!
Цалинмӕ Есен уонӕмӕ кастӕй, уӕдмӕ Тӕриай фурт ӕхе и надбӕл цӕуӕг ракодта ӕма и бӕлццӕнттӕмӕ рамедӕг ӕй Морги лигьзмӕ ӕма сӕмӕ гурдзиагау исдзурдта:
- Фӕндаг раст, зӕгъгӕ.
- Дӕ гъудтаг раст, зӕгъгæ, ин загътонцӕ етӕ дӕр.
- Ци дӕ, ци муггаг дӕ, кумӕ цӕуис? Гурдзиаг ку дӕ?
- Махӕн не 'лдар, Сари Асланбег, Донифарсбӕл ӕфсад кӕнуй, уой ӕфсадмӕ цӕун.
- Кӕд уой ӕфсадмӕ цӕуис, цӕттӕ Донифарсӕн сæ хъулай, се 'нӕ хъулаййӕн ци зонис?
- Ӕз Сари Асланбеги ку базонинӕ, уӕд ци уонцӕ 'ма ци на уонцӕ, уой ба ин бӕргӕ базонун кӕнинӕ!
- Мадта Сари Асланбег ба ӕз ку дӕн 'ма мин зæгъæ сæ бæрæг!
- Нæ уæбӕл ӕуӕндун: махӕн не 'лдар Сари Асланбег ӕй, уӕд сумахӕн ба мӕ дзубандитӕ куд ракӕнон?
- Хуцауӕй мӕбӕл баууӕндӕ, мӕ рахес фарс Хъарадзауи фурт Сафаралий ӕй, мӕхуӕдӕг ба Сари Асланбег дӕн, мӕ галеу фарс ба Бийи фурт Муртазалий ӕй.
- Дӕ къох мин ӕрхӕссӕ, ме 'вӕсмард ӕлдар: ӕз дӕу агорӕг цудтӕн. - Мадта Хуцауæй боз, ами ма мин уӕхӕнттӕ кӕми ес, уоми ба ин ести кӕндзӕнӕн!
- Хуарз! Еунӕг гъудтагбӕл дӕ фӕрсун, ме 'лдар: Хъарадзауи фурт Сафаралий де 'мбал цæмӕн иссӕй?
- Биасланти зӕрдӕ куд ресун кӕнунцӕ Донифарс, мах зӕрдӕ дӕр уотӕ ходун кӕнунцӕ ӕма сӕмӕ нӕ къох ай хӕццӕ кӕд естӕмӕ бахъӕртидӕ, - загъта Хъарадзауи фурт.
- Уӕд Бийи фурт бабӕй де 'мбӕл цӕмӕн иссӕй, ме 'лдар? Ци маст си æ зæрдӕбӕл даруй?
- Бийи фурт ба ме 'мбал уомӕн иссӕй, ӕма ин кизгӕ, лӕхъуӕн нӕ уадзунцӕ, фонс дӕр уой хузӕн ӕма сӕмӕ ӕ къох естӕмӕй кӕд бахъӕртидӕ, е дӕр мин уомӕй исӕмбал ӕй.
- Гӕр, уотӕ тухгин ӕнцӕ Донифарс? Хъарадзаути дӕр хуӕрунцӕ, Ассимӕ дӕр хъӕртунцӕ, Биасланти дӕр марунцӕ? Уотӕ тухгин ӕнцӕ Донифарс, минкъий дзиллӕ ку ӕнцӕ?
- Донифарс ба минкъий дзиллӕ куд ӕнцӕ? Дигори ӕфцæгӕй ба Гурдзий ӕфцӕгмӕ кадӕр ес, етӕ Донифарс ӕнцӕ. Донифарс ба тухгин куд ма уонцӕ: Гагуон къубус, зӕгъгӕ, син еу федар уӕхӕн ес, галауангонд ӕма уоми алкӕмӕн дӕр ӕ тиллӕг, ӕ цигъӕуагӕ - хуӕрзӕфснайд багъӕуаги бонмӕ!
Ӕхебӕл ба ин дууадӕс дуаребӕл еунӕг ӕфсӕндуар нихгӕнунцӕ Хъанухъти устур Есени мӕсуги хурфи. Есенмӕ ба уӕхӕн дессаг топп ес, авд агарци ка хезуй, уӕхӕн топп. Махмӕ ба уӕхӕн хӕзна кӕми ес? Уӕд етӕ ба тухуаст куд ма уонцӕ? Уӕд уонӕн бабӕй ка ци кӕндзӕнӕй Елиайӕй дӕлӕмӕ. Уӕдта сӕмӕ еу лӕг ба ес уӕхӕн, ӕма ӕй еу хатт ку фӕууинай, уӕд ӕй иннӕ хатт нӕбал бафӕсмӕрдзӕнӕ. Е ба кӕми ци хабар ес, уони хӕссуй федармӕ, Гагуон къубусмӕ ӕма сӕ адӕмӕн дӕр зӕгъуй. Уӕд ма етӕ зунд гъудтагбӕл куд ма цӕуонцӕ ӕма тухгин дӕр куд ма уонцӕ?
- Мадта рацо, ме 'лдар, мӕ хӕццӕ: ӕз дин сӕ донисӕр райсун кӕндзӕнӕн.
Уӕдмӕ ӕфсӕдтӕ Морги лигъзи ӕринцадӕнцӕ ӕма Хъанухъти устур Есенмӕ мийнӕвӕрттӕ исӕртастонцӕ Бийи фурт Муртазалий ӕма Хъарадзауи фурт Сафаралиййи. Кегъӕре ба син Задӕлескӕй Текъой фурт устур ӕрдунгин Ахмӕт. Мийнӕвӕрттӕ Царвгун нихӕси рафестӕг ӕнцӕ. Уоми ба сӕ рази Хъанухъти устур Есен фӕцӕй ӕвӕсмардӕй.
- Ме 'уазгутæ, рахӕстӕг уотӕ иуазӕгдонӕмӕ, - иссӕмӕ дзурдта устур Есен ӕма сӕ къӕйдзар иуазӕгдонӕмӕ бакодта.
- Еу сахат басабур ӕнцӕ ӕнӕ нецӕбӕл исдзоргӕ ӕма рафӕрсгӕ. Ци хабар уӕмӕ ес? Бунати лӕг, бӕрӕгдӕр ба дигорон лӕг хабарбӕл фӕрсагӕ 'й. Ци айтӕ? Кӕми адтайтӕ? - Есен бабӕй сӕ фӕрсуй. Етӕ ба ин загътонцӕ:
Хъанухъти устур Есени нин баамонӕ, уӕдта дин нӕ хабӕрттӕ дӕр ӕрдзордзинан, 'ма дин на гъудтаг дӕр зӕгъдзинан.
Есен ба хӕдзарӕмӕ исцудӕй ӕма дзоруй:
Не 'фсийнӕ! Не 'уазгутӕ мӕ агорунцӕ 'ма мин мӕ дарӕс.
Ӕ дарӕс ин равардтонцӕ. Е дæр сæ æ уæле искодта, ӕ уормег ба ӕ фӕсонтӕбӕл ӕрбагӕлста (ӕрӕфтудта) ӕма сӕмӕ уотемӕй рацудæй иуазӕгдонӕмӕ.
- Ме 'уазгутæ! Ци ми кӕнетӕ? Хъанухъти устур Есен ӕз ку дӕн, кӕми адтайтӕ?
- Етӕ ба ин загътонцӕ:
- Иуазгутӕ дӕмӕ ӕрбацӕуй, мах ба дин иуазӕг нӕ ан.
- Ци иуазгутӕ ӕнцӕ?
- Хъайтухъи фурт Сари Асланбег ӕрбацӕуй. Фӕдгӕ ди агоруй. Кизгӕ ӕма лӕхъуӕн, - етӕ ба ӕ фӕдгӕ ӕнцӕ.
- Ӕгас ӕрбацӕуӕд, фал сумах бал фиццагдӕр иуазгутӕ айтӕ. Ести син гъæуй! Уомӕн дӕр с 'уазӕги ӕгъдау уодзӕнӕй: Мисигони хуарӕй ин хулутдзаг кӕрдзин, Тӕторси уорсагӕй ба ин хъӕбӕргомау цӕхгун цихт, на хурхдон ба ин ниуазуйнаг. Анӕн ести гъæуй!
Есен сӕ разӕй фӕййаууон ӕй, хӕдзари исмедӕг æй æма син ӕ илӕтони къоппа рарвиста:
- Аци хурхдон бал баниуазетӕ, зӕгъгӕ.
Фӕсниуӕзтӕ бабӕй сӕмӕ Есен нӕуӕгӕй рацудӕй ӕма сӕ фӕрсуй:
- Гъе, нур, мӕ хуарз, ме 'уазгутӕ, хабар ци ес? Цӕй туххӕн ӕрбацудайтӕ ӕма ӕрбацӕуй Хъайтухъи фурт, уой мин дзæбӕх радзоретӕ!
- Хъайтухъи фурт ӕрбацӕуй ӕ галти мастмӕ хъалон есунма.
- Хуарз! Е дӕр неци кӕнуй: ӕхецӕн ин - аци хуаллаг, ӕ бӕхтӕн ба ин - сӕрвӕт зӕнхи хезнӕ. Кай зонуй ма еци гъудтагбӕл ку не 'нвæрса, уӕдта ин бахуӕрун кӕндзинан нӕ уорс дзолӕй фиди хӕццӕ, кенæ ба ин сӕресгӕ ӕхцин муди хӕццӕ. На, уӕддӕр ку нӕ уадза, уæдта 'й бакӕндзинан Хъозити бунккаги (авари) хути хӕццӕ. Уӕддӕр ма нин нӕ сабур кӕнуй, уӕдтай уӕллаг ӕфцӕгбӕл Уазай цорти устургомау фуди хӕццӕ. Бийи фурт! Уӕд мин дӕу бабӕй ци гъӕуй? Ӕгиридт дин мӕ бон ку неци уа, уӕддӕр дӕмӕ Дигоргомӕй хӕрӕг нӕ рауадздзӕнӕн ӕма ма согӕн ци содздзӕнӕ сӕнарӕй ӕндӕр? Хъарадзауи фурт! Дӕуӕн ба, Хуцауи ку фӕндӕ уа, уӕд мӕ цъӕх тӕрантӕй дӕ донисӕр балӕкъун кӕндзӕнӕн!
Изӕрæй ӕфсӕдтӕ исцудӕнцӕ Тотай хӕццӕ æма Мисигони Донифарси ӕринцадӕнцӕ. Тӕриати Тулабеги фурт Тотай ӕфсадбӕл разилдæй, уӕдта Есенмӕ ӕрцудӕй 'ма ин загъта:
- И уорссӕр цӕргӕс Мисигони ӕрбадтӕй. Усси зӕгъгæй, нин тӕхгӕ нæ кӕнуй, цитдзи зæгъгæй ба нин нӕмугмӕ нӕ цӕуй.
Есен ба адӕмӕн загъта:
- Ӕфсад ӕрбацудӕй, нур ба алке ӕхе багъӕуай кӕнӕд, ахсӕви дӕр, исон дӕр медгалауанӕй маке рацӕуӕд!
Æхсӕвӕ Есен фӕлгӕсӕн мӕсугӕн ӕ цуппар тегъæбӕл цуппар цирагъи къудурони ниййасугъта, ӕхуӕдӕг ба еци рохсмӕ уӕлиндзӕбӕл рацо-бацо кодта уӕгъдкурӕти. Адӕм ба медгалауан ӕрдзӕфӕй кафтонцӕ. Ӕфсӕдтӕ дӕр сӕмӕ уӕллӕй кастӕнцӕ, дес кодтонцӕ ӕма сӕмӕ кӕсгутӕ ӕрӕрвистонцӕ батъасхӕ кӕнунмӕ, Тӕриай фурт - дӕр сӕ хӕццӕ. Е куддӕр-муддӕртӕй фегъосун кодта Есенӕн:
- Сӕумӕраги ӕз туппури сӕрмӕ цӕудзӕнӕн, ӕлдари ба уой рӕбунмӕ ӕрветдзӕнӕн, мӕхе ин хъувгъандзау ракӕндзӕнӕн, фал ӕ хъувгъан ба ӕхемӕ ратдзӕнӕн ӕма 'й, гъеуӕд гъӕуай гъæуй, гъема ибӕл уӕдта ма баауӕрдӕ дӕ бон ци уа, уомӕй. Дӕлӕ игъӕдӕ 'ма дӕхуӕдӕг!
Фӕлгӕсгутӕ фӕстӕмӕ исцудӕнцӕ ӕма Сари Асланбегӕн загътонцæ:
- Ауӕхӕн дессаг некӕд фӕууидтан: кафунцӕ, зарунцӕ, сæ уæллӕй ӕфсад ес, уой гъуди дӕр нæ кӕнунцӕ.
Сари Асланбег Текъой фурт устур Ахмӕтӕн загъта:
- Уой бӕрцӕ ӕдас кӕд ӕнцӕ, уӕд сӕбӕл еу топпи гъӕр ӕруадзӕ! Текъой фурт загъта Есени ниййамонгӕй:
- Ӕ уодмӕ ин нӕ багъавдзӕнӕн, фал мӕсуги фарсбӕл цирагъи къудуронмӕ ба кӕсетӕ!
Устур Ахмӕт мӕсуги фарсбӕл цирагъи къудуронмӕ багъавта. Фехста æй æма цирагъи къудурон рахаудтӕй. Адӕм уомӕй багузаввӕ ӕнцӕ ӕма загътонцӕ Есенӕн:
- Есен! Тохун ку райдӕдтонцӕ, нур ба ци кӕнӕн?
Цидӕр ӕй, уӕддӕр и уорссӕр цӕргӕс усси зæгъгæй дæр нæ тӕрсуй, цитдзи зæгъӕгмӕ дæр нæ цæуй!
Есен ба син загъта:
- Хуцау ин ӕй ма ниххатир кӕнӕд! Мӕсуг дӕр ӕхе дорӕй састӕуй! Е Текъой фурти топпигъӕр ӕй, ма тӕрсетӕ! Дигорон топпи гъӕр ӕй ӕма нин неци кӕндзӕнӕй: гъоги къах уӕс нӕ маруй. Тӕккӕ исон сӕмӕ мах дӕр еци мийнӕвар рарветдзинан, нӕмуг дӕр имӕ рагӕлдздзинан, 'ма нӕмӕ кӕд ӕрцӕуидӕ и уорссӕр цӕргӕс!
Сӕумӕ хорискасти Сари Асланбег æ хъувгъани хӕццӕ ӕхе гъудий рацудæй. Есен ӕма Кобегкати Айдарухъ ба мӕсуги сӕрбӕл бадтӕнцӕ. Хъанухъти Есен ӕ цубур мадзайраг ӕрбайста ӕма загъта:
- Фæккæсетӕ! Ӕ уодмӕ ин нӕ гъавун, фал ӕй ӕ бадӕнӕй фестун кӕндзӕнӕн ӕнӕхснадӕй, цъумурӕй, - 'ма ин багъавта æ хъувгъанмӕ. Хъувгъан Сари Асланбегӕн ӕ рази ниббуройнӕ 'й. Сари Асланбег дӕр фестадӕй ӕма бацудӕй ӕ бунатмӕ лӕхсидзӕ ӕма ӕфхуӕрдӕй.
Уобӕл ӕфсӕдтӕ фестадӕнцӕ, цъифти сӕри ӕрбадтӕнцӕ. Уордӕгӕй ба Сари Асланбег ӕрӕрвиста Есенмӕ мийнӕвӕрттӕ:
- Дӕхе, дӕ хуӕруйнаг, дӕ ниуазуйнаг ӕма дӕ тохӕндзауматӕ мин фӕууинун кӕнӕ, зæгъгӕ.
Устур Есен тумбул фингӕбӕл хъӕбӕр кӕрдзин ӕма цӕхгун цихт ӕрсаста, хъалацидзаг ба ин илӕтонӕй рарвиста дзуаппи хӕццӕ:
- Е дин на цард, нӕ хуӕрдӕ 'ма нӕ ниуӕзтӕ. Нӕ еу анзи хуаллагӕй дӕ ӕртӕ анзи ӕд ӕфсӕдтӕ исхӕсдзинан. Кӕд дӕ фӕндуй, хӕстӕгдӕр рацо, кенӕ ба дӕхе райсӕ. Хъалон ӕнгъӕл ба мӕмӕ ма кӕсӕ, Хъайтухъи фурт! Бадиӕруагӕс уӕд, махӕн нӕ цард нӕ мос ӕй. Раницох уо, кенæ ба дӕ ӕрласдзинан нӕ астӕумӕ дӕ гъосӕй. Нӕма 'й базудтай, Хъайтухъи фурт, дӕ гъӕст сиуӕ галтӕн се 'сӕвди хезнӕ Тӕторс ӕй?! Хъарадзауи фурт! Дӕуӕн ба дӕ мастгӕнӕги уиндӕй дӕ цӕститӕ ӕма дӕ сау рехӕ исуорс ӕй. Хъарадзауи фурт! Тӕторс ӕноси дӕр идзаг ӕй vахӕн на фонсӕй, махӕй ин ка нӕ бантӕстӕй, уони ку агорай Хъайтухъи фуртӕн, уӕдта ин сӕ банхӕст кӕнӕ дӕхуӕдӕг дӕ уосӕй. Хуцауи ку фӕндӕ уа, уӕд ма дин еу мӕ цъӕх тӕрантӕй дӕ донисӕр балӕкъун кӕндзӕнӕн! Бийи фурт! Дӕуӕн ба агкаг нӕ кӕнун ӕлдари фӕсте хӕтунмӕ!
Уой фӕдбӕл Сари Асланбег ӕнӕ нецӕмӕй ӕ хӕдзарӕмӕ рандӕ ‘й ӕд ӕфсӕдтӕ Уӕллаг ӕфцӕгбӕл.
Донифарс, 1899 анз, июли 9 бон
Журнал «Ирæф» 1995 (№1)
Гарданти Михал. Æрмæг ниффинста зундгонд уадзимисæ лæг, адæмон зарæг æма хæзнатæ гъæуайгæнæг Кертибити Кертибий дзурдтæй.
