Басити Сурӕт
РАГОН ХУЗИСТ
Аци хузистӕн ӕ истори баст ӕй Къосирати Сӕрмӕти рохс номи хӕццӕ.
Къосирати Сӕрмӕт, куд зонӕн, уотемӕй адтӕй Иристони зингӕ рохситаугутӕй еу. Сӕрмагондӕй нимад ӕй публицистбӕл. Адтӕй Киристонгъӕуи Дигори зилди газет "Тох" - и фиццаг редактор, еу рӕстӕги куста газет "Рӕстдзинад" - и редакторӕй дӕр. Сӕрмӕти царди бонтӕ ӕма исфӕлдистадӕбӕл ес финст, ке хӕццæ куста, уони имисуйнӕгтӕ ӕма берӕ ӕндӕр ӕрмӕгутӕ. Фалӕ тӕккӕ райдайӕни ирӕ ӕма дигорӕ хуӕнхти кӕмттӕй будурмӕ ледзун ку райдӕдтонцӕ, еци рӕстӕги Къосирати Сӕрмӕти ниййергутӕ дӕр Уӕллагкомӕй рацӕугӕй, ӕрӕнцадӕнцӕ фиццагидӕр Дзӕгъеппарзи гъӕуи. Сӕрмӕти хуӕри кизгӕ Цопанти Азӕ куд зӕгъуй, уомӕ гӕсгӕ сӕ цӕрӕнбунат адтӕй гъӕуисӕри, уӕдиккон гарнамӕ хӕстӕг.
Еци рӕстæги 1925 анзӕй Устур фидибӕсти тугъди райдайӕни уӕнгӕ, Дзӕгъеппарз адтӕй тумугъ гъӕу. Адтӕй си гуппурсар фӕсевӕд. Ӕууӕндтӕнцӕ, советон цардарӕзт син амонд ке’рхӕсдзӕнӕй, уобӕл. Ӕма устур разӕнгардӕй архайгӕ дӕр кодтонцӕ уобӕл. Гъӕуи байгом кодтонцӕ райдайӕн скъола, адтӕй си гъӕусовет. Исаразтонцӕ хецӕн колхоз, кӕци хундтӕй фиццаг "Ворошилов", фӕстӕдӕр ба - "Большевик". Уӕди замани скъоладзаутӕ, уӕдта хестӕр фӕсевӕд арӕх зариуонцӕ Ворошилови зар. Ке финст ӕй, уой ма ка гъуди кӕнуй, фалӕ си адтӕй уӕхӕн дзурдтӕ;
"Гъей, гъей, колхозмӕ, колхозмӕ бацӕуæм,
Нæй нæм цагъайрӕгтæ
Колхозон быдырты цъӕхнау фӕзыл.
Хъазынц нæ байрӕгтӕ".
Уӕди колхозмӕ ци гӕзӕмӕ зӕнхитӕ хаудтӕй, уоми кӕд уӕнгдухӕй кустонцӕ гъӕуи цӕргутӕ, уӕддӕр си ӕрзайун кӕниуонцӕ хъӕбӕр хуарз тиллӕг.
Гъӕуисӕри тугъди фӕсте дӕр ма ӕркӕниуонцӕ алли хузи Халсартӕ; къабуска, гъӕдиндзӕ, пъӕмидор. Харбузтӕ ба си уӕхӕнттӕ задӕй, ӕма еу харбуз гъӕбеси нӕ цудӕй.
Изӕрӕй фӕсевӕд цифӕнди куствӕлладӕй дӕр колхози правлений размӕ ӕрбамбурд уиуонцӕ ӕма сӕ фӕндури цагъд ӕма къӕрццӕмдзӕгъд ӕхсӕви ӕнафӕнттӕмӕ игъусидӕ. Сӕумӕцъӕхӕй ба - будурмӕ.
Æрӕги дӕр нӕ кодтонцӕ кустмӕ: е устур ӕгадӕбӕл нимад адтӕй. Тугъди рӕстӕги дӕр ма Дзӕгъеппарзи цӕргутӕ нæ ихалдтонцӕ сӕ фиццӕгти фӕткӕвӕрд. Кустонцӕ будури, ӕнхус кодтонцӕ фронтӕн.
Сӕрмӕт хъӕбӕр раги ахурмӕ рафтудӕй Мӕскумӕ. Ахур кодта рабфаки.
1925 ӕнзти иссудӕй гъӕумӕ отпуски. Дзӕгъеппарзаг Хъибизти - Собити Любӕ (1919 анзи игурд, нуртӕккӕ цӕруй Дзӕуӕгигъӕуи Томайи - фурти номбӕл гъӕунги 54-аг хӕдзари) дзоруй, зӕгъгæ, Сӕрмӕт Мӕскуйӕй ӕ хӕццӕ исласта лӕвӕрттӕ ӕ гъӕуккӕгтӕн: сурх туруса колхозӕн, скъоладзаутӕн ба галстуктӕ ӕма барабан, Еци рӕстӕги, зӕгъуй, нӕ гъӕуи адтӕй берӕ нӕуӕгигурд сувӕллӕнттӕ. Уони нимӕдзи 17 биццеуи. Уонӕн се'гасемӕн дӕр балӕвар кодта басма хӕдойнӕгтӕ, ӕма сӕбӕл сӕвардта нӕмттӕ: ӕвддӕс биццеуи дӕр исхудта Ногдзаутӕ. Уӕди рӕстӕги арӕх адтӕй догӕмӕ гӕсгӕ нӕмттӕ: Ахурбег, Ногдзау ӕма ӕндӕртӕ.
Абони ма еци 17 биццеуемӕй байзадӕй еунӕг Кудзойти Ногдзау Дзиби фурт. Устур цини гъуддаг адтӕй, колхозӕн сурх туруса ке исласта, е. Уой фӕдбӕл правлений рази ӕрӕмбурд ӕнцӕ гъӕуи цӕргутӕ ӕма сӕ хузӕ исистонцӕ, сурх турусабӕл ӕртумугъ уогӕй. Уонӕй абони а - дуйнебӕл некебал ес, ӕз си ке фӕсмардтон, уонӕй Гокъоти Минцийӕй (1905 анзи игурд) уӕлдай. Хузи ӕнцӕ Сӕрмӕти ӕмгъӕуккӕгтӕ ӕма ӕнгӕрттӕ: Кудзойти Гаге, Кудзойти Будӕ, Тедтойти Гургъохъ, Бурнӕцти Морат, Бурнæцти Мотий (Барис); Кудзойти Сона, Хъибизти Лизӕ, Хъулати Гӕтинӕ, Хъулати Полий, Хъибизти Уӕлинка, Тедтойти Хангуассӕ, Хъибизти Саппат, Гокъоти Минций (Василий), Кудзойти Гасбо, Бозурти Дзандар, Тулати Седона (Сидоня), Бозурти Елмусхан, Хъулати Марфӕ, Кудзойти Анес, Кудзойти Амурхан, Хъулати Кермен ӕма иннетӕ. Ӕгасей нӕ нимайдзинан. Зонун уой, ӕма гъӕуи адтӕй устур бӕрӕгбон сурх турусай фӕдбӕл.
Уӕди рӕстӕги адӕм кӕрӕдзебӕл хуӕстӕнцӕ, кӕрӕдзей зӕрдихудтӕй тарстӕнцӕ, кӕрӕдзей нимадтонцӕ, абони куд ниггалеутӕ ан, уотӕ нӕ, фалӕ. Хуарз уидӕ, ирӕ - дигорӕ фӕстӕмӕ сӕ хуӕздӕр ӕгъдӕуттӕ ку раздахиуонцӕ, кӕрӕдзей ку 'рлӕдӕриуонцӕ ӕма, еу адӕмихатт уогӕй, дехтӕ ку нӕбал кӕниуонцæ, нӕ хуӕздӕр ахургонд ӕма раззагдӕр фӕлтӕри куд фӕндӕ адтӕй, уотӕ. Уонӕй сӕ еу ӕнӕмӕнгӕ адтӕй Къосирати Сӕрмӕт дӕр.
Журнал "Ирӕф" 1995 (№4)
