Дигорский язык
Видео
ЖЗЛ
Искусство
Достопримечательности
Поэзия
Фольклор

Хуадонты Иссæ. ФЫСТӔДЖЫТӔ

Хуадонты Иссæ. ФЫСТӔДЖЫТӔ

Хуадонты Иссæ. ФЫСТӔДЖЫТӔ

Хуадонти Басиати фурт Иссæ райгурдæй 1910 анзи 3 майи гъæу Магометановскийи (нури Чиколай). 1926 анзи ахур кæнунмæ бацудæй Ленингради косгути факультетмæ (рабфакмæ). Уой фæсте ба каст фæцæй Ленингради электро-механикон институт. Фæстæдæр ма ахур кæнунмæ бацудæй Ленингради университети юридикон факультетмæ. Ахур кæнгæй ма разамунд лæвардта еци сахари цæрæг Хорискæсæни адæмихæттити артдзæстæн. Хуадонти Исси фиццаг киунугæ «Гибель Корана» дуйней рохс фæууидта 1933 анзи. Анзи фæсте ба Иссæн рацудæй «В большом городе», зæгъгæ, романи фиццаг хай. Устур адтæнцæ æ исфæлдистадон бæлдитæ, фал уæдмæ райдæдта Устур Фидибæстон тугъд. Уой тæккæ райдайæни Хуадони-фурт ахур кодта тугъдон-æфсæддон академий 3-аг къурси. Тугъди устур æскъуæлхтдзийнæдтæ ке равдиста, уой туххæй хуарзæнхæгонд æрцудæй Сурх Турусай дууæ æма Сурх Стъалуй ордентæй. 1942 анзи мартъий мæйи гвардий майор Хуадонти Иссæ бæгъатæрæй фæммард æй Керчи райони. Номдзуд финсæг æма тугъдон Хуадонти Басиати фурт Исси ном иронх нæй нæ дзиллæй. Имисунцæ ’й, кадæ ин кæнунцæ, абони Чиколай 3-аг астæуккаг скъола хæссуй æ ном, скъолай азгъунсти фарсбæл ин æвæрд æрцудæй мемориалон дорин фæйнæг.


Хуадонты Иссæ

ФЫСТӔДЖЫТӔ

Сталинград, 7/5-40

Дæ бон хорз, Мери!
Знон нын, Мыхуыры боны фӕдыл нӕм цы ӕмбырд уыд, уый фӕстӕ равдыстой киноныв «Хицауады уӕнг». Уыцы ныв мӕм цы хъуыдытӕ сӕвзӕрын кодта, уыдон дын ӕнӕ радзургӕ нӕй. Хицауады уӕнг у колхозон чызг, йӕ мыггаг Соколова, ролы хъазы артистка Полоцкая. Куыддӕр экраныл фӕзынд афтӕ ӕвиппайды мӕ цӕстытыл ауади Сафирӕты гуырыконд. Ӕддаг бакастӕй уый хуызӕн тынг у, уӕлдайдӕр та сӕ сӕрӕн митӕй сты кӕрӕдзи ӕнгӕс. Цӕвиттон, кæрӕй-кӕронмӕ Сафирӕтмӕ фӕкастӕн. Артисткӕ афтӕ дӕсны хъазы, йæ ныхас, йӕ фӕзылдтытӕ ахӕм реалон ӕмӕ ӕрдзон уагыл арӕзт сты, ӕмӕ, куы скӕуы, уӕд адӕймагмӕ кӕуын цӕуы, куы схуды, уӕд та зӕрдӕ цинӕй айдзаг вæййы. Кӕд уыцы киноныв нӕма федтай, уæд æй æнӕмӕнг фен.
Арӕх на фыссыс, мӕ зӕрдӕ дыл иучысыл худы. Кӕд мын бирӕ куыстӕгтӕ ис, уӕддӕр мын мӕ фӕллад уадзынӕн фадат вæййы. Ӕмӕ раст уыцы сахат ӕппынӕдзухдæр дӕу фӕмысын. Уӕдӕ дӕуӕн цалдӕр ныхасы ныффыссын цас диссаг у, цалынмӕ мæ фыстӕг райсай, уӕдмӕ цӕмӕ фенхъӕлмӕ кæсыс? Стӕй ӕз дӕуӕй арӕхдӕр фыссын ӕмӕ ма мӕ ноджы арӕхдӕр фыссын фӕнды.
Сталинграды, ды дзы куы уыдтӕ, уымӕй иуцасдӕр фӕхуыздӕр: уазӕлттӕ дзы нал кæны, хур кӕсы, бӕстӕ ‘рбацъӕх, Волгӕйы наутӕ цӕуын райдыдтой... Фӕлӕ уӕддӕр Кавказы цур уыдӕттӕ ницы сты. Бӕлӕсты сыфтӕртӕ цыдӕр бурбын сты, цӕсты ницанӕбӕрӕг ахадынц.
Горӕты, дам, ӕвзӕр цӕхӕрадон нӕй, фӕлӕ мӕнӕн уырдӕм бацӕуын нӕма бантысти. Драмтеатрмӕ бацӕуинаг уыдтӕн (тагъд сезон фауыдзӕн), фӕлӕ цӕмӕндӕр мӕ къухы не ‘фты ӕмӕ тӕрсын: иннӕ азмӕ ӕргъӕвд ӕрцӕудзӕни хъуыддаг.
Ныр та дын мӕ финансты хабӕрттӕ ракӕнон:
Гимнастеркӕ рацаразӕггаг ӕмӕ хӕлаф хуыйӕггаг – 60 с.
Партфиддонтӕ – 54 с.
Хӕстӕ – 50 с.
Къухæй хӕсгæ чумӕдан – 39 с.
Мӕхимӕ ма ис – 150 с.
Ӕдӕппӕт - 353 с.
Цӕвиттон, иннӕ хӕрдзтӕн ма мӕм баззади 500 сомы бӕрц. Цы 'рбаисты, хуыцауыстӕн, ницы йын зонын. Йе нуазгӕ нӕ кӕнын, йе дзæгъӕл лекка, ӕхца та ивылынц ӕнӕхъолайӕ. Худинаг мӕм кӕсы. Ды мемӕ куы уаис, уӕд сӕ дӕу аххос кӕнин, ныр та цы загъдӕуа? Афтӕмӕй ма мӕ цырыхъгӕнӕгӕн 100 сомы фидын хъӕуы.
Фӕнды мӕ мӕхи ракурын ӕмӕ дӕу фенынмӕ ацӕуын, фӕлӕ хъуыддаг ӕппындӕр размӕ не ‘ккуырсы. Фӕлӕ, мӕнмӕ гӕсгӕ, уӕддӕр мӕ къухы бафтдзӕни.
Цӕй уал уӕдӕ. Сабитӕн абатӕ кӕн. Фысгӕ кӕн. Дӕхи Иссӕ.

Р.Ѕ. Тищенкомӕ бацу ӕмӕ йын зӕгъ, арматурон гӕххӕттытӕ, зӕгъ, рарвит.

***

Нахабино, 27/6-41

Салам, Мери!
Хъазуатӕй нӕхи цӕттӕ кӕнӕм хӕстмӕ, афтӕмӕй ныл бонтӕ ӕнӕзынгæ тӕхынц. Цыма Мӕскуыйӕ тӕккӕ знон ссыдтӕн, афтӕмӕй дыууӕ къуырийы бӕрц рацыди. Бонӕй-бонмӕ фидардӕр кӕнæм, хӕстон хъуыддӕгтӕм тынгдӕр арӕхсын райдыдтам. Топпӕй архайынмӕ фыццаг хорз нӕ арӕхстыстӕм, ныр нӕ коммӕ кӕсын байдыдта ӕнцонӕй. Тӕрккъӕвда йӕ тӕккӕ тӕмӕны вæййы, уӕддӕр махӕй иу дӕр йæ хъуыддаг нӕ фӕуадзы. Абон ӕртӕ сахаты бӕрц уарынмӕ фӕдӕн, ныддонласт дӕн, мӕ цинел дзӕвгар фӕууӕззаудӕр, уӕддӕр мӕ уавӕр мисхалы бӕрц на фендӕрхуызон, нымады дӕр мӕм ницы уыд. Афтӕ ныл цӕуынц бонтӕ.
Ахуыр кӕнӕм, нӕ хъарутыл нӕ ауӕрдӕм. Иуӕй дӕр нӕ рох нӕу, академийы кӕй ахуыр кӕнӕм, инженертӕ хъуамӕ кӕй суӕм, уый. Фӕлӕ фронтмӕ ацӕуын зӕрдӕбынӕй кӕй нӕ фӕнды, ахӕмтӕ нæм чысыл разындзӕн. Иу ахӕм минут дӕр ныл нӕ ацӕуы, фронты уавӕрыл ӕнувыдӕй кӕд нæ фӕныхас кӕнӕм. Алкӕй дӕр фидарӕй уырны, мах кӕй фӕуӕлахиз уыдзыстӕм, нӕ ныхмӕ йӕ гæрзтӕ чи рабаста, уыцы цъаммар богъдаби Гитлерӕн Советон Ӕфсады бӕрзӕйсӕттӕн цӕфтӕй йӕ мӕлӕт кæй ӕрцӕудзӕни. Гитлеры ӕфсады хӕйттӕ рӕстӕгмӕ мах зӕххытӕ кӕй бацахстой, уый та ууыл дзурӕг у, ӕмӕ нӕ, ӕвӕццӕгӕн, адӕмы мобилизаци скӕнын хъӕуы, уый та афтӕ ӕнцон нӕу.
Бирӕ сагъӕстӕ, бирӕ бакӕнинаг хъуыддӕгтӕ мын ис (ахуыр, хӕст...), фӕлӕ ма уӕддӕр мӕ сӕры ӕмӕ мӕ зӕрдӕйы стыр бынат разындзӕни дӕуӕн ӕмӕ нӕ сабитӕн. Ӕхцайы мур уӕм кӕй нæй, уый мӕ мары, фӕлӕ уын уӕ царды уавӕр фӕхуыздӕр кӕнынӕн ӕвиппайды ницы мадзал арын.
Зынаргъ Мери, афтӕ-ма бакӕн: мӕ кастюм, мӕ туфлитӕ ӕмӕ мын мӕ хӕдон ауӕй кӕн. Мӕн ницӕмӕн хъæуынц, ауæй сæ кæн ӕнӕмӕнг, ӕмӕ уал уын фаг уыдзысты, фӕстӕдӕр та архайдзыстӕм зондджындӕр уӕвыныл. Дӕхи дӕр ӕмӕ сывӕллӕтты дӕр хӕрдхъуагӕй ма уадз ӕппындӕр. Ныхас бухъ цардыл нӕ цӕуы, фӕлӕ, цӕрынӕн цæйбӕрц хъӕуы, ууыл.
Лагерьты кӕдмӕ уыдзыстӕм, уый дӕр сбӕрӕг: ӕхсӕзӕм июлы на нæ фӕллад уадзынмӕ нӕма ауадздзысты - раздӕры уынаффӕ аивтой. 6-ӕм июлы фӕстӕ дӕр ма ам баззайдзыстӕм, на фӕлладуагъды фӕстæ нын лагерьты цы ахуыртӕ хъуамӕ уыдаид, уыдон уыдзысты ныр. Афтӕ сты на хъуыддӕгтӕ.
Ноджы ма дын хъусын кӕнын: лагерьтӕй суӕгъд кӕнӕн ис, ӕрмӕст дӕр рынчын чи фӕуа, уыцы адӕймагӕн. Ӕз рынчын нæ дӕн, стӕй фӕрынчын уӕвынмӕ дӕр нӕ хъавын (дӕхӕдӕг ӕй зоныс, ӕз рынчынтӕ никуы фӕкӕнын), уымӕ гӕсгӕ мӕ Мӕскуымӕ нал ауадздзысты. Гъемӕ 1-ӕм июлы фӕстӕ, скъолайы куыстæй куы суӕгъд уай, уӕд (ау, фӕлладуадзӕн бонтӕ дын нӕ ратдзысты!) бацархай иу ӕнцойбон мӕнмӕ ӕрцӕуыныл. Кӕд дын ахӕм фадат уа (сывӕллӕтты Датитӕм ныууадздзынӕ), уӕд мын-иу фехъусын кӕн, ӕмӕ, куыд цӕугӕ у, уый дӕм бӕлвырдӕй ныффысдзынӕн. Ууыл, ӕнхъӕлдӕн, нӕ ныхас фӕдӕн. Уе 'ртӕйӕн дӕр адджын батӕ кӕнын.
Уӕхи Иссӕ.
Саламтӕ Хасанӕн, Нинӕйӕн, Алешӕйӕн ӕмӕ Анжелинӕйӕн ӕмӕ ин.

Возврат к списку