Дедегкати Уруси фурт Дзанболати царди ӕма фольклорон сфӕлдистади цубур хабӕрттӕ
Дедегкати Дзанбол райгурдӕй 1885 анзи Ирӕфи райони Чиколай гъæуи. Скъолай ахурдзийнадӕ нӕ райста, 1917 анзи агъоммæ Чиколай паддзахадон скъола ке н' адтӕй, уомӕ гоӕсгӕ, фал, ӕхуӕдӕг куд зӕгъуй, уомӕ гӕсгӕ ба ӕ къох ӕвӕрун зонуй. Уобӕл ӕй сахур кодта Нигколти Мурзӕ. Е ӕхуӕдӕг дӕр адтӕй ӕнахургонд, 'ма имӕ ахургӕнӕги куст кӕнуни бартӕ н' адтӕй, фал ӕхе хӕдзари байгон кодта скъола ӕма ахур кодта гъӕуи биццеутӕй еу къуарей. Уони ниййергутӕй иста мизд, развӕлгъау сӕ хӕццӕ бадзубандигӕнгӕй.
Дзабол си кӕд берæ рæстӕг нӕ райахур кодта, уӕддӕр уруссаг ӕвзагбӕл ба базудта кӕсун ӕма ӕнӕкъуӕзгӕй дзорун. Ӕ фиди хӕццӕ активонӕй архайдта, 1905 анзи Дигори ци революцион цаутӕ ӕрцудӕй, уонӕми. 1906 анзи рандӕй Америкӕмӕ кустагор. Америки Дзанбол фӕцӕй 5 анзи ӕма фӕстӕмӕ ӕ райгурӕн гъӕумӕ ӕрбаздагъдӕй 1911 анзи. Сӕхемӕ сӕйрагдӕр кодта гъӕууонхӕдзарадон куститӕ, еу рӕстӕги ба байгон кодта тукангонд. Е ин фӕстӕдӕр, гъӕууон хӕдзаради къабазӕ коллективизаци ку кодтонцӕ, уӕд берӕ цӕхгундӕнттӕ баниуазун кодта: ӕд бийнонтӕ ӕй балӕуун кодтонцӕ Узбекистани ӕма си ӕнӕгъӕнӕ 12 анзи фӕцӕй.
Уой фӕсте сӕздахтӕй фӕстӕмӕ Иристонмӕ æма нуртӕкки цӕруй Дзӕуӕгигъӕуи ӕ фурти хӕццӕ. Ӕ фурт Дедегкати Камал косуй адӕмон рохсади Министради инспекторӕй, архайдта Фидибӕсти устур тугъди, æй Коммунистон партий иуонг.
Дзанболи хӕццӕ ке базонгӕ дӕн, уой мӕхецӕн нимайун устур амондиссирдбӕл, ирон адӕмон дзоргӕ сфӕлдистадӕн ба агоргӕ ӕма не 'ссергӕ лӕгбӕл. Терки билӕбӕл тезгьогӕнгӕй фӕззонгӕ дӕн ӕ хӕццӕ, е дæр арӕх рафецауидӕ уордӕмӕ, цӕргӕ дӕр хӕстӕг кодта Теркмӕ.
Нӕ фиццаг базонги мин куд радзурдта, уотемӕй ӕ фидӕ адтӕй чиколайаг Дзагурти хуӕрифурт. Загъта мин, мӕ хестӕр ӕнсувӕри дӕр мин хуарз ке зонуй, уой дӕр. Куд рабӕрӕг æй, уотемӕй ме 'нсувӕр Темболи хӕццӕ синхӕнттӕ адтӕнцӕ.
Еу дзӕвгарӕ рӕстӕги фӕсте бабӕй нӕуӕгӕй исӕмбалдан Дигори сурх партизан Мариати Алихани зиани.
Зиани тӕфирфӕсгӕнгӕй, еу усми рӕстӕг ку фӕссӕребарӕ уианæ, уӕдта нин дзубанди раеудагъ уидӕ. Нӕхемедӕг дзубандий рӕстӕг Дзанбол ӕнӕнгъӕлти скодта, Дигори зундгонд ка 'й адӕми ӕхсӕн, еци цитгин Тасолтанти Тасолтани зари кой.
Ӕз Дзанболӕй ракурдтон, цӕмӕй мин зари сюжет радзурдтайдӕ, ӕма мин уотӕ зӕрдӕмӕгъаргӕ дзурдтӕй ракодта ӕ медес, ӕма ми байрагӕс ӕй, хумӕтӕги тауӕрӕхъгӕнӕги хӕццӕ ке нӕ дзорун, фал ӕцӕг адӕмон кадӕнгӕгӕнӕги хӕццӕ, е.
Тасолтанти цитгин Тасолтани зарӕн ма ес ӕндӕр варианттӕ дӕр. Зӕгъӕн, Дигори ӕхсӕн фулдӕр зундгонд ӕй куд «Хӕмицати Хӕмици» зар. Фал аци вариант бунтондӕр хецӕн кӕнуй, 20-30-аг ӕнзти Гадати Тазейӕй, Золойти Муссӕй ӕма Гарданти Гӕбӕлиндзӕй ке ниффинстон мӕхуӕдӕг, уонӕй.
Еци зиани бадзубанди кодтон Дзанболи хӕццӕ, Тасолтанти Тасолтани, уӕдта ма никкидӕр ке зонуй, уони си ке ниффинсдзӕн, уобӕл.
Дзанбол арӕх ке сӕйгитӕ кодта, уомӕ гӕсгӕ сӕ фӕффинстон 5 анзи: ӕма мин исхъӕрттӕнцӕ 23-мӕ. Дигори адӕмон дзоргӕ сфӕлдистади еци циртдзӕвӕнтӕ сӕ медесмӕ гӕсгӕ радех кодтон цуппар хаййебӕл:
1. Нарти кадӕнгитӕ - 3
2. Аллихузон кадӕнгитӕ - 12
3. Аргъæуттæ - 5
4. Зартӕ - 3
Сӕрмагондӕй мӕ бафепаййун фӕндуй, Дзанбол Иристони тӕккӕ фӕстезаддӕр гъӕутӕй еуеми ке райгурдӕй, уой. Гъуддаг уой медӕги ӕй, ӕма дзӕвгарӕ рӕстӕг гъӕуӕн унафгӕр адтӕнцӕ моллотӕ ӕма еци устур гъӕуи еугур цӕргути дӕр дардтонцӕ сӕ къохти. Уони гъудимӕ гӕсгӕ, фольклор нимад адтӕй знаггадӕ хӕссӕгбӕл. Уотемӕй ба фольклор ӕй адӕмон культурон хӕзнадонӕ. Уой ӕхуӕдæг дӕр зӕгъуй Дзанбол. Гъӕуи культурон уагдӕнттӕ ке н'адтӕй (скъола, радио, библиотекӕ), уомӕ гӕсгӕ адӕмон тауӕрӕхъгӕнгутӕ, заргӕнгутӕн стур ахедундзийнадӕ адтӕй кӕстӕр фӕлтӕри зонундзинӕдтӕ уӕлдӕр кӕнуни, сӕ гъомбӕлади гъуддаги. Дзанбол ӕ сабиййӕй фӕстӕмӕ ӕ зӕрдӕмӕ хӕстӕг райста фольклор æма сауæнгӕ ӕ зӕри уӕнгӕ дӕр ӕ уод нӕбал исфӕлхӕттӕй уобӕл.
«Устур цӕмӕдессаг мӕмӕ кастӕнцӕ адӕмон тауӕрæхътӕ ӕма зартӕ, ӕнӕлӕгигъӕдгун адӕймагбӕл зар некӕд искодтайонцӕ, уомӕ гӕсгӕ ба сӕ мӕ зӕрдӕбӕл дардтон. Уӕдта ести кусти уогӕй дӕр лӕг гъӕуама зарун дӕр, тауӕрӕхътӕ кӕнун дӕр зона ӕма ку зарионцæ, тауӕрӕхътӕ ку кӕниуонцӕ, ескӕми фембӕлгӕй, уӕд ӕз дӕр зардтон, тауӕрӕхътӕ дӕр кодтон».
Дигорон зартӕ куд зарионцӕ, уой туххӕн Дзанбол уотӕ зӕгъуй: «Баделиати зар», уотӕ хуннуй «Мисирбийи зар», тауӕрӕхъ дӕр ӕй, зар дӕр ӕй. Берӕ адӕнтӕй ӕй фегъустон, зарагӕ адӕнтӕй, ӕ зар дӕр ин зонун, йе 'фтудтитӕ уотӕ 'нцӕ, ӕ мотив ба ин нӕ ниффинсдзӕнæ. Радугай ӕй зардтонцӕ, цӕйбӕрцӕ 'й фӕндидӕ зарӕги, уой бӕрцӕ разаридӕ, уӕдта 'й иннӕ райсидӕ, ка ‘й зудта, уонӕй. Алли зар дӕр уотӕ зарионцӕ...
«Баделиати зар» ӕз фулдӕр мӕ фидӕй игъустон, зарагӕ ӕма тауӕрӕхъгӕнагӕ адтӕй; сӕйгӕгӕнагӕ адтӕй, ку батухсидӕ, уӕдта ӕ хуӕрифурттӕ Баликъоти Тазей ӕма Тахойти Айдарухъи баагоридӕ, марауадзетӕ, ӕрбасӕкӕнтӕ, зӕгъгӕ, гъема уони хӕццӕ зарун байдаидӕ. Ӕз ба ма уӕд биццеу адтӕн ӕма сӕмӕ игъустон ӕма сæ еугурӕй дӕр базудтон, тауӕрӕхъӕй ӕма зарӕй ци адтӕй, уони мӕ зӕрдӕбӕл бадардтон. Уӕ хуӕрифурт Урус хъӕбӕр лӕг адтӕй алли ӕгъдауӕй дӕр: багъудӕй, уæд ибӕл лӕги фурт нӕ рараздӕр адтайдӕ алли гъуддаги дӕр».
1963 анзи 20 августи ӕз Дзанболӕй «Къудари зӕронд лӕги зар» ку финстон, уӕд мин уӕхӕн феппайуйнаг загъта: «Къудари зӕронд лӕги тауӕрӕхъ зар ӕй, фал ӕй ӕз ба тауӕрӕхъ кӕнун. Зар зарунцӕ еу иннемӕй есгӕй. Нур сӕ уотӕ нӕбал зарунцӕ. Мӕхуӕдӕг дӕр ӕй зарун, нур дӕр май разардзӕн, уӕллӕ-гъи! Мӕ зӕрдӕмӕ цудӕй, абони дӕр цӕуй. Къудари зӕронд лӕгмӕ ӕгъдау адтӕй.
«Сулейман ӕма Инки» тауӕрӕхъ ку финстон, 1966 анзи 31 январи, уӕдта мин Дзанбол загъта: «Фегъустон ей Гъуцъунати Мӕхӕмӕтӕй, ӕнахургонд, ме'нгарӕ, боцкъай фӕйнӕгутӕ къолхозӕн ку кодтан, уӕд (1932-33 ӕнзти). Ӕхсӕвӕ арти фарсмӕ бадтан ӕма ериси бацӕуианӕ, ка хуӕздӕр тауӕрӕхъ ракӕндзӕй, зӕгъгӕ».
«Хадохчихъоти Хадохчихъо»-'й тауӕрӕхъ ку финстон, уæдта уотӕ загъта: «Адӕми хӕццӕ ӕмбӕлагӕ адтӕн, къуарӕй-еу ӕхсӕвеуати будури кусти байзайанӕ. Дзорун гъудӕй, рæстӕг цӕмӕй цӕуа, уой туххӕй. Мӕ биццеуӕй райдӕдтон архайун, цӕмӕй зартӕ, аргъӕуттӕ, тауӕрӕхътӕ базонон. Дӕлдӕр куд н'адтайнæ аргъӕуттæ кӕнунмӕ, уобӕл архайдтон».
Цӕлкости Гуймани зар ба Дзанбол кӕнуй тауӕрӕхъи хузи ӕма уотӕ загъта: «Гуйман мӕ фиди лимӕн адтӕй. Мӕ фидӕ ба рамардӕй 1917 анзи, цудӕй ибӕл уӕд еу цуппаринсӕй анзи.
Мӕ фидӕ фиййау адтӕй, уотӕртти уидӕ, ӕз дӕр уоми. Ӕз Гуймани хуарз зудтон, мӕ фиди лимӕн куд адтӕй, уомӕ гӕсгӕ. Ӕ тауӕрӕхъ ин фегъустон фиййау уогӕй: фиййаутӕ ба берӕ адтӕй ӕма си фиццагидӕр кӕмӕй фегъустон, уой ба нӕбал гъуди кӕнун. Абӕргутæ дзурдтонцӕ иронау. Абӕрегӕй кадӕр адтӕй, етӕ еугурæй дӕр Туйгъанти Дзанхотмӕ уиуонцӕ, сӕ фусун адтæй. Зар ка скодта, уой дӕр нӕ зонун. Зар дӕр ӕй, тауӕрæхъ дӕр ӕй. Фулдӕр зар ӕй. Хъӕбӕр ӕй зардтонцæ Дигори, нур дӕр ӕй зарунцӕ. Зарӕн, тауӕрӕхъти куд ӕнцӕ, е 'фтудтитӕ уотӕ 'нцӕ. Тӕрсгӕ ин кодтонцӕ марунӕй ӕма уомӕ гӕсгӕ загътонцӕ, гъуддаг ку не 'рцудайдӕ, уӕд хуӕздӕр адтайдӕ, зӕгъгӕ, кӕугӕ дӕр ибӕл ӕгъдаумӕ гӕсгӕ кодтонцӕ».
Уӕлдӕр куд загътан, уотемӕй Дзанбол Америки фӕцæй 5 анзи. Еци ӕнзти куста Аргентини, Чилий ӕма ӕхе уодбӕл бавзурста, саугосӕги хъиамӕт ци ӕй, уой. Ӕрмӕстдӕр изазнӕ ӕма къахӕни хӕццӕ адтӕй ӕ фудӕбон. Хуӕздӕр цард ӕма мизд агорӕг бафтудӕй Перумӕ. Ӕригъосӕггаг хабӕрттӕй зудта, аци бӕсти сугъзæрийнæ берæ ке ес, уӕдта, уони еу сом уруссаг ӕхцайӕй дууӕ соми ке ӕй, уой дӕр.
Перуй Дзанбол ӕма йе 'мбӕлтти гъуддаг фӕррӕстмæй. Йе 'мбӕлтти ӕнхусӕй косун райдӕдта айдӕнттӕгӕнӕн ӕрмадзи сӕргълӕууӕгӕй. Ӕ гъуддӕгтӕ уотӕ хуарз рараст ӕнцӕ ӕма ма сауӕнгӕ йе 'нсувӕрӕн дӕр æртӕ хатти ӕхца ӕрбарвиста, е ба си Дзанболи ихӕс бафиста 300 соми, уой фӕсте ба си исаразта сара. Уой си Дзанбол ӕхуӕдӕг курдта. Е дӕр имӕ фӕстӕмӕ ниффинста, де 'хцатӕ ами неке гъӕунцӕ, дӕхуӕдӕг нӕмӕ сӕрӕгасӕй ӕриздӕхӕ, зӕгъгӕ.
Хонсар Америки Перуй уогӕй, Дзанбол хуарз базудта испайнаг ӕвзаг ӕма ма си нур дӕр, 50 анзей фӕсте гъуди кӕнуй цидӕртӕ.
Фӕстаг дууӕ анзей дӕргъци Дзанболӕн скодтонцӕ дууӕ уӕззау операций.
«Къандзи фурт Сӕууай ӕма нарти Урузмӕги тауӕрӕхъ», Хъӕдохти Гӕбӕло, зӕгъгӕ, уомӕй ӕй фегъустон фиццагидӕр, Дигори къанау ку аразтан, уӕд. Цалдӕр хаттий ратауӕрӕхъ кодта, ӕз ӕй курдтон, ӕма'й уотемӕй мӕ зӕрдӕбӕл бадардтон (1926-1928 ӕнзти).
Къуар адтан кусти ӕма ӕхсӕвӕ неци кустан, тауӕрæхътӕ хастан, ӕндӕра ци, бараки Ирӕфи билӕбӕл, Дигори къанауи рауадзунбӕл ку кустонцӕ, уӕд.
Гъӕди дӕр кустон, боцикъай фӕйнӕгутӕ кодтан. Еу анз берӕ къуар адтан, фал ни цуппар еумӕ цардӕй, изӕрӕй нин куст н'адтӕй, хуӕрдӕ-ниуӕзтӕ ба - нæ фагӕ, ӕма тауӕрӕхътӕ хастан, ериси, хӕсни бацӕуийанӕ, ка хуӕздӕр, дессагдӕр ӕма дӕснидӕр ратауӕрӕхъ кӕндзӕнӕй, зӕгъгӕ. Нӕ астӕу лӕгтӕ исесианӕ, нӕ гъуддаг уонӕмӕ раттианӕ, ке тауӕрӕхъ хуӕздӕр уодзӕнӕй, уой равзаретӕ, зӕгъгӕ, еци барӕ уонӕмӕ раттианӕ, гъема ӕнӕмулд дӕр н'адтӕн, фал фулдӕр хӕттити ба ме'мбӕлтти-еу рамолинӕ; мулд ба уотӕ, ӕма, нӕ дзурд куд адтӕй, уой гъӕуама исӕнхӕст кодтайуонцӕ, мулди бунати ка байзаидӕ, етӕ. Дзоргӕ бакӕнианӕ хуӕрдӕ-ниуӕзтӕбӕл ӕма минасӕй тъӕпп хаудтан».
Куд адӕймаг, уотӕ Дзанбол ӕй ӕгъдаугин ӕмӕ хебӕлхуӕцгӕ.
Дзанболи дзурдтӕй финст ци ӕрмӕгутӕ ӕрцудӕй, етӕ ӕмхузон нӕ 'нцӕ сӕ медесмӕ ӕма хъаппӕмӕ гӕсгӕ. Сӕ еуетӕ ӕнцӕ устур аййевадон сфӕлдистади ӕмвӕзӕ, иннетӕ ба фӕлмастдӕр, фал сӕ еумӕ ку райсай, уӕдта син ес устур аййевадон ӕма культурон нисанеуӕг.
Сӕ муггаги равзурсти туххӕн ӕй ку бафарстон, уӕд мин загъта: Дедегкатӕ, Тауиттӕ ӕма Къеуростӕ ӕнцӕ ӕрвадтӕлтӕ, рантӕстӕнцӕ ӕртӕ ӕнсувӕремӕй: Дедегка, Тауитт ӕма Къеуросӕй. «Ӕхуӕдӕг» ӕ фиди фидӕ Газийӕй идарддӕр некебал гъуди кӕнуй.
Етӕ ӕнцӕ Дедегкати Уруси фурт Дзанболати царди ӕма фольклорон сфӕлдистади цубур хабӕрттӕ.
Дзагурти Губади
См.: Дедегкати Дзанболат. Тауæрæхътæ æма аргъæуттæ. 2008 анз.
