Адтæй 1928 анзи сæрдæ. Уæд æз фиццаг хатт балций рандæ дæн Дигоргоммæ. Бахъæрттæн сауæнгæ Дзинагъай уæнгæ. Ами фиццаг хатт фембалдтæн Малити Геуæргий хæццæ. Е куста гъæуи скъолай ахургæнæгæй. Асæй рæстæмбес, æлвæст иуæнгтæ, фæтæн цæсгон, хъæбæр саулагъз. Баййафтон æй гъæуи нихæси, адæми хæццæ цæбæлдæр зæрдиагæй дзоргæй. Æ сæрбæл фиййауи хумæтæг цъæх буйнагходæ. Хумæтæг дзабуртæ ибæл. Иннæ адæми æхсæнæй æ дарæсæй нецæмæй хецæн кодта. Е – дарæсæй. Медæгæй ба римæхст адтæй зæрдæргъæвд поэт-романтик æма цардцибæл уодгоймаг. Е фæсевæди тулаваст кодта рохсмæ æма æскъуæлхтдзийнæдтæмæ:
«Рохсмæ, фæсевæд, тундзетæ,
Рохсмæ цæуетæ æнгом,
Нифс, лæгдзийнадæ уарзетæ,
Скæнтæ муггагмæ стур ном.
Арвæ мæсуг амайетæ,
Хормæ скæнетæ фæндаг,
Гъæйт, зæрдиуагæй уайетæ,
Догъи ма уотæ фæстаг!
Тари цæфсæд сæребарæ,
Мегъи сорæд æ тунтæй.
Цард мабал уæд гъезæмарæ,
Зæнхæ райзол уæд рунтæй.
«Рохсмæ, фæсевæд, тундзетæ,
Рохсмæ цæуетæ æнгом,
Нифс, лæгдзийнадæ уарзетæ,
Скæнтæ муггагмæ стур ном.
(«Федог»)
Е бæлдтæй, адæм сæ хотухтæ еуварс кæд фехсдзæнæнцæ æма æнсувæрти цард кæд кæндзæнæнцæ, уæхæн дзамантæмæ.
Тæходуй, æна,
Ацæмæзау дин
Æз ку фестинæ
Дессаг фæндургин:
Хъазбеги цъонгмæ
Исцæйцæуинæ,
Дессагон зартæ
Æрцæйцæгъдинæ…
Уæд еугур дуйней
Æрæмбурд уидæ,
Мæ цæцъдтæлæмæ
Æригъосидæ.
Кæми ци седзæр,
Кæми ци мæгур, –
Бауарзионцæ
Мæ дессаг фæндур…
И фарни тунæ
Æрфелауидæ, –
Уарзондзийнадæ
Æрфедар уидæ.
Уæд алли адæм,
Уæд алли бæстæ
Æркалионцæ
Сæ тохæн гæрзтæ…
Малий-фурти поэзий кæрæй-кæронмæ, сурх хали хузæн, бæлвурд-бæрæгæй зиннуй еу менеуæг: автори деси æфтауй музыки, зари æмбесонди хъаурæ. Е ин æй, адæймаги зæрдæмæ ездон рохс, фарнæ ка бауадзуй, ка ’й иснæуæг кæнуй, уæхæн дессаг. Поэти цæститæбæл еудадзуг уадæй нæ адæмон эпоси номдзуд хъайтар, агъазиау зæрдæргъæвд музыкант æма зартæгæнæг, æ уадиндзи цагъдмæ сирдтæ дæр æма адæмдæр зæрдæрохс æнгон бийнонти хузæн кæмæн æрбамбурд уиуонцæ, æрдзæ еугурæй кæмæ æригъосидæ, еци Ацæмæзи сорæт. Поэт бæлдтæй нæуæг Ацæмæзмæ – е гъæуама æ зардæй балхæна дзиллити зæрдитæ, гъæуама етæ феронх кæнонцæ æносон фудæнхæ æма маст, сæ къох исесонцæ хуæцæнгæрзтæбæл.
Фал, Малий-фуртмæ гæсгæ, зар айдагъ дуйней нæуæггæнæг нæй. Е иснæуæг кæнуй зартæгæнæгæн æхе дæр. Фиццаг æркастæй уадессагæй неци ес фиййау Гудзунамæ. Мæгур, æнарæхст. Гæвзукки ном ибæл исбадтæй, сауæнгæ ма ’й гъæладзæф дæр хонунцæ. Кизгуттæ ибæл ходæгæй сæхе марунцæ. Хестæр фиййау Бæбæт ин æ кизги нæ дæттуй, æнæнвæрсонæй имæ кæсуй, ходуй ибæл.
Фал Гудзуна æ фонси дзогти хæццæ еунæгæй ку байзадæй, уæд æ уадиндзæ райста.
Æ уодæмбал – æ хæтæл –
Хебæраги æ уæлдзогæ
Æривæруй æ цъухбæл.
Гъæйдæ-гъа, цæгъдун нийдайуй, –
Æд хæтæл æдули нæй.
Уой, десгæнгæ, ниффæнзунцæ
Хуæнхтæ, кæмттæ æмбурдæй…
Дессаги дзурдтæ: «Æд хæтæл æдули нæй…»
Гудзуна уадиндзæй зарунмæ ку бавналдта, уæд æдулий хузæн нæбал æй. Æ зæрдæ базуртæбæл ратæхуй, æма уой фæрци лæг курухон фестуй. Раздæр ибæл æхе ходæгæй ка мардта, етæ нур æ рази нецибал æнцæ.
Фал уæлтæмæн айдагъ зунди æмсæр нæй. Е æй лæгигъæди æмсæр дæр. Æма мах уинæн: фудæвзарæн ку искодта, Дигорæмæ цифуддæр æзнæгтæ ку æрбампурстонцæ, уæд айдагъдæр Гудзуна, адæм билæскъелтæ кæбæл кодтонцæ, айдагъдæр еци Гудзуна æрлæудтæй æгъатир æзнаги нихмæ нифсхастæй. Æма æ цард сæрмæсæр баййивта æ фидизæнхи сæребарæбæл…
Æма ма никки еу дессаг исаразта музыкæ. Е иссæй уарзондзийнади игурæн. Æ уадиндзи зарæй гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæтæн («Гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт») бантæстæй хани хъал кизгæ Гиданни зæрдæ балхæнун.
Изæри усми æ даргъ хæтæлæй
Мæгур Мæхæмæт ку ниццæгъдидæ,
Уæд хани кизгæ Гиданнæ-рæсугъд
Бæрзонд мæсугæй сах нийгъосидæ.
Уарзт райгъал уидæ уæд йе ’взонг зæрди,
Хори тунау йин барохс кæнидæ
Æ рæсугъд æнгас, æ рæсугъд цæсгон.
Ханæн æ маст рафунхтæй, Мæхæмæтæн æ саухелæ сæр фæрæтæй рахаун кæнуй æма ин æй кауи мехбæл æрсадзуй: уадзæ æма еугурæйдæр æй зононцæ, ихуæрст æ нифс ку бахæсса хани кизги бауарзунмæ, уæд имæ ци бæлах æнгъæлмæ кæсуй, уой:
– Базонетæ нур, куд фæууарзунцæ
Гъонгæси фурттæ хани кизгутти!
Фал ханæн æ фæндитæ фегуппæг æнцæ. Уомæн æ сæризунд еу гъуддаг не ’рахæста: хан кæд цийфæнди хъаурæгин æй, уæддæр уарзондзийнади рази æ бон неци æй… Гиданнæ-рæсугъд æ уарзони рамарди хабар ку фегъуста, уæд болат кæрдæнæй æ зæрдæ барæхуста…
Малий-фурти романтикон поэзий музыкæ æма музыканттæ ци бунат ахæссунцæ, уой кой кæнгæй мин æнæзæгъæн нæййес поэтæн æхе æмдзæвгити музыки туххæй. Е дигорон поэзий уникалон æй. Номхундæй Малий-фурт, айдагъдæр еунæг е исарæхстæй дигорон дзурди сосæгдзийнæдтæ, æ ритми федауцæ, æ зæлланггæнагæ, сæребарæ æма тасгæ-уасгæ фæззелæнтæ райхалунмæ æма æнхæстæй равдесунмæ. Мæнæ цалдæр скъуддзаги.
Ци кæнуй, цума, ме ’лхуйнæ,
Ку нæбал зелуй дзæбæх?
Мæ цæститæбæл гъазунцæ
Сау нимæт æма сау бæх.
(«Æлхуйнæ»)
Кенæ:
Нæй Дзулей зæрдæ æнцойнæ,
Йе æ фагæ нæ хуссуй, –
Æд æхсæвæ æд-æ-бонæ
И мæсугæй фæлгæсуй.
(«Дзуле»)
Кенæ:
Куд ниххаудтæй мард и донмæ,
Уой æстъалутæ уидтонцæ…
Уой цæхъалтæ кæрæдземæн
Десæ-дзорæ фæккодтонцæ…
(«Дзандзирахъ»)
Кенæ:
Сах не ’ркалдзæнæй хебари
Кедæр кизгæ цæстисуг, –
Дæ фæсмæрдæ номи кадæн
Гъæу не сдасдзæнæй мæсуг.
(«Гудзуна»)
Кенæ:
И фарни тунæ
Æрфелауидæ, –
Уарзондзийнадæ
Æрфедар уидæ.
(«Тæходуй, æна…»)
Лæмбунæг нийгъосетæ аци рæнгъитæмæ. Сæ гъуди син нæ зунд нæма æрахæссуй, уотеæмæй ба нин нæ зæрдæ балхæнуй сæ хийнæгæнагæ ритм æма азæлд. Уæхæн æмдзæвгитæ кæсгæй, зæрдæбæл æнæбари æрлæуунцæ Белинскийи дзурдтæ, Пушкини туххæй ке загъта, етæ: «Что это за стих! Он нежен, сладостен, мягок, как рокот волны, тягуч и густ, как смола, ярок, как молния, прозрачен и чист как кристалл…»
Малий-фурти размæ дигорон æвзагбæл финста алæмæти искурдиадæгин поэт Гурдзибети Блашка. Е ’взаги гъæздугдзийнадæ цæмæдесаг куд нæй! Фал дигорон æмдзæвги сосæгдзийнæдтæ кæронмæ нæ рартаста. Малий-фурти фæсте дæр дигорон æвзагбæл æмдзæвгитæ минкъий финст не ’рцудæй. Искурдиади гакк сæбæл бæрæгæй зиннуй. Фал уæддæр уонæми дæр уолæнти тасгæ-уасгæ гъазт нæ игъусуй. Кристалли хузæн рæсог дæр нæ ’нцæ. Æвæдзи, еци сосæгдзийнадæ, зæлланггæнгæ дигорон стихи сосæгдзийнадæ, Малий-фурт æ хæццæ фæххаста е ’носон циртмæ.
Абайти Вассо, академик
1973 анзи 23 мартъий.
Аци уац Абайти Васо ниффинста уруссагау. Дигорон æвзагмæ ба ’й ратæлмац кодта Малити Алетæ.
