Дигорский язык
Видео
ЖЗЛ
Искусство
Достопримечательности
Поэзия
Фольклор

‘СКУРДИАДИ УОЛӔНБӔЛ

‘СКУРДИАДИ УОЛӔНБӔЛ

‘СКУРДИАДИ УОЛӔНБӔЛ

‘СКУРДИАДИ УОЛӔНБӔЛ
Цъеути Замӕдини ‘сфӕлдистадӕбӕл рафӕлгӕст

Финсӕг алли рӕстӕги дӕр гъудӕй - паддзӕхти дӕр ӕма хумӕтӕг адӕни дӕр, финсгутӕ адтӕй паддзӕхти астӕу дӕр, хумӕтӕг адӕнӕн сӕхецæй дæр.
Нуриккон ӕверхъау ӕййивддзийнӕдтӕ цардӕн ӕ алли къум-къӕразӕбӕл дӕр исӕмбалдӕнцӕ ӕма сӕ бӕрӕг фӕд ниууагътонцӕ алли рауӕн дӕр. Берӕ адӕни рӕстӕг гъӕунгӕмӕ рагӕлста, фӕххуӕцӕг сæбӕл нӕбал ес, уотемӕй сӕхе евгед ӕризадӕнцӕ. Идӕрдтӕбӕл нӕ дзордзӕнӕн, фал фулдӕр адӕнӕн сӕ сӕйраг ӕма еунӕг мӕтӕ иссӕй, сӕ бийнонтæ кутемӕй, уӕдта цӕмӕй даронцӕ, е. Ӕма уоми дессагӕй дæр неци ес: ӕгас бауӕри фӕууй уод дӕр. Уомӕ гӕсгӕ, материалон хӕзнатӕбӕл тох радӕреуварс кодта нӕ цардӕй уодифарни хӕзнати ӕма и фӕстӕгтӕ бонӕй-бонмӕ фӕснӕдтӕмӕ хаугӕ цӕунцӕ.
Уӕлдай аргъ кӕнун гъӕуй, гъе, еци уавӕрти дӕр е сфӕлдистадон архайдбӕл ке зӕрдӕ не ‘сфӕлхӕттӕй, ес-нӕййесӕй дӕр адӕни зӕрдитӕ барохс кӕнунмӕ ка гъавуй, ӕхуӕдӕг тухсгӕй дӕр син, ӕцӕгдзийнадӕ ӕргонӕй, ӕндиудӕй зӕгъунмӕ ка гъавуй, уонӕн. Еци адӕнӕй еу ӕй Цъеути Замӕдин - фӕлтӕрдгин ахургӕнӕг ӕма ‘скурдиадгун финсӕг.
Автор ӕ уадзимисти арӕхсгинӕй ӕвдесуй, ци рӕстӕги цардӕй ӕма цӕруй, уой цӕсгон ӕма змӕлд, уой медес ӕма ауӕ, уой медӕгӕ - адӕймаги, дзилли цард. Кӕд нури дзамани кӕмӕдӕрти аййеп кӕсун байдӕдта еци загъд, уӕддӕр Замӕдин адтӕй ӕцӕг коммунист. Ӕцӕг коммунист ба лӕдӕрун гъӕуй хуарзӕрдӕмӕ, куд ӕцӕг адӕймаг, ӕ райгурӕн бӕсти ӕцӕг патриот, сугъдӕгзӕрдӕ, раст косаг лӕг.

***

Цъеути Замӕдин Мӕхӕмӕти фурт райгурдӕй 1927 анзи маййи мӕйи 13-аг бони Лескени гъӕуи. Ӕ мадӕ Фаризӕт (Гиги) ӕма ӕ фидӕ Мӕхӕмӕтӕн адтӕй 9 суваллони: 6 фурти ‘ма 3 кизги. Лӕхъуӕнтӕй Замӕдин адтӕй цуппӕрӕймаг. Тугъд ку басабур ӕй 1945 анзи, раст гъеуоци рӕстӕги каст фӕцӕй Лескени астӕуккаг скъола, ЦИПИ-мӕ бацудӕй ӕма 1949 анзи ахургӕнӕги дӕсниадӕ райста.
Замӕдин куста ахургӕнӕгӕй Лескени скъолай, уӕдта ахуради сӕргълӕууӕгӕй, еци-еу рӕстӕги ба ӕхсӕйвон скъолай (косӕг фӕсевӕди скъолай) - директорӕй.
Е адтӕй Фӕснӕли скъолай ахуради сӕргълӕууӕг ӕма Мӕхчески райони ахуради хаййади инспектор. Фӕстӕдӕр ӕвзурст ӕрцудӕй Лескени Ленинон фӕскомцӕдеси номбӕл совхози парторгӕй. Куста Ирӕфи райони «Зонундзийнӕдти» ӕхсӕнади бӕрнон секретарӕй уӕдта Ирӕфи райком партий инструкторӕй. Замӕдин ӕ еугур косӕн бунӕтти дӕр ӕхе бавдиста хе гъудибӕл хуӕст ӕма закъонбӕл цӕуӕг принципиалон специалистӕй, раст фӕллонгун лæгӕй.

Цъеуи-фурти сабийбонти рӕстӕги ӕнцон некӕмӕн адтӕй. Нчы бӕсти цард ӕнхӕст дӕр нӕма рараст ӕй, ӕригон паддзахадӕ хузӕнон ӕ къӕхтӕбӕл нӕма ислӕудтӕй, уотӕ имӕ ӕгъатир лӕбурд ӕрбакодтонцӕ ӕндаг ӕзнӕгтӕ.
Адӕн куд дзорунцӕ, уомӕ гӕсгӕ, Замӕдин кедӕр хӕццӕ архайдта, етӕ си боз ӕма арфиаг уиуонцӕ алкӕддӕр. Куст куст ӕй, кусти медӕги адӕймаги хуарз базондзӕнӕ, фал ӕй никки хуӕздӕр ба базондзӕнӕ, финсгӕ ма ку кӕна, уӕд - ӕ финстӕй. Ӕма, ӕнӕдузӕрдугӕй, мӕ бон зӕгъун ӕй Замӕдинӕй: е æй сæребарӕ уоди хецау, растдзийнадӕ уарзӕг зундгин адӕймаг. Еци фӕлтӕр сӕ цард бауӕри зин ӕма уоди кӕдзосӕй рахастонцӕ, сӕ уодти еци рохси фӕрци кӕрӕдзей фулдӕр уарзтонцӕ ӕма сӕ еци уарзт ба кӕрӕдземӕн ӕнхус кӕнун кодта. Гъе, уæхӕн дӕнцæ ба махӕн, сӕ фӕдонтӕн, ӕй устур хӕзна, царди нифс ӕма хъибиллӕ размӕ цӕунмӕ.

***

Цъеути Замӕдини уадзимистӕ ӕнцӕ ӕнцон кӕсӕн, гъарунцӕ зӕрдӕмӕ, зундмӕ, уомӕн ӕма цӕунцӕ искурдиадгун адӕймаги къохи буней. Ӕ радзурдтӕ, таурӕхътӕ, очерктӕ ӕнхӕст ӕнцӕ куд гъудийӕй, уотӕ фӕлгонцтӕй дӕр. Замӕдин ӕ уадзимисти сюжеттӕ аразуй раст, аййев фӕлгонцгонд гъудиӕдтӕй, бӕлвурд архайд ӕма архайди цуд ӕвдесгӕй. Автор ӕхе дӕр, ӕ кӕсӕги дӕр хезуй кӕнгӕ ӕлхийтӕ ӕма къумӕлхийтӕй, уӕдта уони тухамӕлттӕй ихалунӕй, уомӕн ӕма ӕй реалистон финсӕг, уинуй, еруй, ӕндегӕй бакæсгæй, хумӕтӕг зиннӕг цауи дӕр цидӕр дессаг сосӕгдзийнӕдтӕ, цидӕр хъаппӕ, агоруй ин ӕ рӕуонӕ, ӕ фӕззинд, гъавуй ин бавдесунмӕ ӕ ахедундзийнадӕ царди, уӕдта ӕ фӕд идӕрддӕри цардбӕл. Замӕдин дӕсни ӕй дигорон гъудиадӕ аразунмӕ, е ‘взаг ӕй гъӕздуг, æ дзурд - рӕстдзӕф. Еци ӕнӕгурусхаг дӕнцитӕ мин барӕ дӕттунцӕ зӕгъунмӕ федарӕй: Цъеуи-фурти ‘сфӕлдистадӕ, ӕнӕмӕнгӕ, ӕхе сӕрмагонд бунат ӕрахӕсдзӕнӕй дигорон аййевадон литератури.
Бафеппайун гъæуй уой дӕр, ӕма - Замӕдин ци рӕстӕги финста, еци рæстæги дигорон финсӕги нӕдтӕ ӕхгӕд адтӕнцӕ Финсгути цӕдесмӕ бацӕунмӕ. Уотемӕй ба, е скурдиади ӕмвӕзадӕмӕ гӕсгӕ, раги адтӕй профессионалон литераторти рӕнгъи уни аккаг.
Ӕ уадзимистӕй, ӕнкъард гъуддӕгтӕ си ку февдесуй, уӕддӕр цидӕр фӕлмӕн гъар цӕуй нифсӕвӕрӕн хъаури хӕццӕ, ӕмидолӕ ин ӕнцӕ цардмӕ ӕма адӕймагмӕ уарзондзийнадӕй, ӕма кӕсӕги зӕрдӕ ӕмкуст кӕнун кӕнунцӕ литературон хъайтарти архайди хӕццӕ:
«Ци дессаг ӕй, ӕдта, цардӕй куд неке ӕфсӕдуй! Донгони дор фестун дӕр ма ӕрфӕндуй Саукуййи, рамӕлӕти бӕсти! Ӕгас ӕхсӕвӕ ах-охӕй рарветгӕй дӕр, сӕумон рохси цъитамӕ ӕ уод фӕддаруй, хори фиццаг тунтӕ ба ин ӕвдадзи хуасӕ фестунцӕ. Ӕрцӕруй, ӕ нез дӕр си феронх уй, еске имӕ сӕйгӕфӕрсӕг бацӕугӕй. Ӕ гъӕлӕси уаг фӕббӕрзонддӕр уй, ӕ фӕлорс, фудхуз цӕсгонбӕл уайтагъддӕр цидӕр ирд тӕлмитӕ фӕззиннуй». (Радзурд «Зӕрди тӕгтӕ»-й». Киунугӕ «Ивулд», Дзӕуӕгигъӕу, 2009).
Цъеути Замæдин ӕ радзурдти дзоруй царди ахсгиаг фарстатæ 'ма гъуддӕгтӕбӕл, адӕймаги бунатбӕл а-дуйнеййи, ӕ меддуйне ма ӕ уавӕртӕбӕл, уомӕн ӕма устурзӕрдӕ нӕй ӕ дзилли хъисмӕтмӕ.
Ци къуар рӕнгъи ӕрхастон дӕнцӕн уӕлдӕр, уонӕми дӕр фиццаг ӕркасти уотӕ дессагӕй неци ес, фал, лӕмбунӕгдӕр расагъӕсгӕнгӕй ба, автор хумӕтӕг дзурдтæй аййевӕй равдиста сӕйгӕн ӕ бауӕри рист уойбӕрцæбӕл нӕ, цӕйбӕрцӕбӕл - æ зæрда ма ӕ уоди рист, ӕ мӕтӕ, æ фӕсте ке уадздзӕнӕй, уонӕбӕл, никки ба ма, лӕг ку исӕнӕхъаурӕ ‘ма незгун уй, уӕд цардӕн фулдӕр аргъ кӕнун куд райдайуй, уони.
Бӕргӕ, сӕйгӕ ку неке кӕнида, фал ӕнӕ сӕйгӕ дуйне нӕййес, ӕма, уомӕ гӕсга ба, аци радзурд цӕмӕдессаг ӕй алкӕмӕн дӕр, берети хӕдзӕртти ес зӕронд, ӕнӕхъаурӕ хестӕртӕ, ӕма радзурди автор кӕсгути ӕргон ӕздахуй, ӕнхусгъӕуагӕн ӕ цори баллӕун ке гъӕуй, усхъӕ ймӕ бадарун ке 'й алкӕмӕн дӕр е хӕс, еци гъуддагмӕ, ӕнæ зундамонӕни хузи дзурдтӕй, ӕ литературон хъайтарти номӕй.
Замӕдин хонхи дӕр, будури дӕр цардӕй ӕма куста, уомӕ гӕсгӕ, Дигори алӕмӕти рӕсугъд ӕрдзи хӕццӕ хумӕтӕги зонгӕ нӕ ‘й, фал ӕй уидта ӕхе цӕститӕй, дес ӕма 'йбӕл ӕнӕкӕрон цийнӕ кодта. Ӕ радзурдтæй беретӕми равдиста ӕ уарзт ӕ райгурӕн зӕнхи ӕрдзӕмӕ хуӕрзаййевӕй. Ӕркӕсӕн бабӕй еу цубур ӕскъуддзагмӕ ӕ иннӕ радзурд «Дзӕгъӕлзад»-ӕй:
- «Фиццаг хатт нӕ цудӕй Сӕрмӕт Хӕзнидони думӕги Ирӕфи хедбӕл, фал имӕ еци бон, цӕмӕдӕргӕсгӕ, и рауӕнтӕ ӕндӕрхузи кастæнцӕ. Дони хорхбӕл цума еске бахуӕстӕй, уотӕ нийсустӕй, ӕма ӕ еунӕг суги сур-сур хеди уӕнгти дӕр туххӕй игъустӕй. Уӕртӕ сӕрдигон ивулдтити буни сӕхе ци зуртӕ римахтонцӕ, етӕ нур ба сори сӕ саст ӕфсӕртӕ арвмӕ нийдзигъд кодтонцӕ, ӕма фӕззигон цъӕх мегъӕ сӕ сӕрти, адаги фӕрстӕбӕл хуӕцгӕ, хуӕнхти 'рдӕмӕ цудӕй. Бӕрзонд донгӕрӕнттӕ, кӕми - гъӕдӕй ӕмбӕрзт, кӕми, сӕрӕй-бунмæ уæйуги ӕхсаргардӕй лухгондау, игӕрститӕй истадӕнцӕ дууердиги ӕма ӕдзӕмӕй кастӕнцæ се 'носон бӕлццон - Ирӕфи ӕзмӕлдма. Уӕллӕй уæлиауи ба гъӕди бӕрзӕй ӕхе мегъти тӕнгутӕй радарида домбаййи ӕдбарцӕ сари хузӕн ӕма адӕймаги зӕрдӕмӕ цидӕр уазал хаста».
Ами нæ не 'нгӕс ӕрдарун гъӕуй Цъеути Замӕдини гъӕздуг ӕвзагмӕ, куд дӕснийӕй пайда кӕнуй ӕ уадзимиси, иронхгӕнгæ ка цӕуй ирӕзгæ фӕлтӕрӕй, ефстӕгтӕ ма ке зонунцӕ, еци рӕсугъд дзурдтӕй. Уомӕ гӕсгæ мӕ фӕндуй баханхӕ кӕнун, Цъеути Замӕдин устур пайда ке ӕрхаста нӕ дигорон литературӕ ма ӕвзагӕн, ӕма, еци ‘гъдауӕй, дӕнцӕн бӕззуй нуриккон кӕстӕр финсгути фӕлтӕртӕн.
Уота, Замӕдинӕн а алли уадзимисӕй дӕр ес ести нӕуӕгдзийнадӕ, зунд, фӕлтӕрддзийнадӕ райсӕн, уомӕн ӕма «уӕлтитӕхгутӕй» нӕ, фал адтӕй зӕнхӕбӕл ӕнгон баст, ӕ царди бонтӕ ӕрвиста адӕнæн сæ тӕккӕ тумугъи, зудта син, куд сӕ тухст, уотӕ сӕ цийнӕ др.
Цьеуи-фурти сфӕлдистади агъазиау бунат ахӕссуй Фидибæсти Устур тугъди, уӕдта фӕстугъд рӕстӕги темӕ. Абони е ӕй тухуаст ахсгиаг гъуддаг, цӕмӕй фӕдонтӕй фиддӕлтӕ 'ма фидифиддӕлти бӕгъатӕрдзийнадӕ иронх макӕд кӕна. Арӕхстгин ӕй сюжеттӕ ӕма цӕстӕбӕлуайгӕ нивтӕ аразунмӕ ӕма ин уомӕ гӕсгӕ кӕсӕг ӕхцæуæнæй есуй ӕ радзурдти медес. Фал Цъеути Замӕдин дигорон прозæмӕ ци устур ӕвӕрӕн бахаста, уомӕй минкъийдæр нæ ‘й, поэзий хӕзнадонамӕ ке бахаста, еци хай дӕр.
Рахӕссӕн на цӕстӕ, 2009 анзи ин ци ӕмдзӕвгити ӕмбурдгонд «Фӕззигон хор» - рацудӕй мухури, уобӕл. Киунуги ӕмном ӕмдзӕвги рӕнгъитӕй райдайӕн:

Фӕззигон хор, ниффӕллад дӕ, -
Фӕййархайдтай, фӕккустай,
Сӕрддон зингбӕл исфӕлхатдӕ,
Зуймон каст ба дин нӕма 'й.

Фал цийнаг дӕ ‘ма хиццаг дӕ,
Фӕззигон хор, нӕ дзиллӕн.
Анзи дӕргъи ӕрфиццаг дӕ,
Ӕрхастӕй нин хуарз тиллӕг!

Хор поэтӕн ӕй е сфӕлдистади символ ӕма ‘йбӕл е дӕр ниффинста цалдӕр ӕмдзӕвги: «Зуймон хор», «Рагуалдзӕги хор», «Фӕззигон хор», «Уалдзигон хор», «Сӕрдигон хор».

Зуймон хорæй поэт уотæ зæгъуй:

О, уæлæ хор, ци мӕллӕг дӕ,
Ка дæ бафхуардта? Ци маст?
Нæбал тави... Ӕрниллӕг дӕ,
Бостӕ билӕ 'ссӕй дӕ каст.

Автор, хори хузӕгӕнгӕй, ӕвдесуй цардиуаги, адӕни, ӕрдзи уавӕртӕ. Рагуалдзӕги хорӕн е 'нкъард фӕццидæр æй:

Ехх, ци хуарз дӕ, ци хиццаг дӕ,
Рагуалдзӕги хор, сӕумӕй!
Мӕ уарзӕнттӕн сӕ фиццаг дӕ:
Мӕ зӕрди дӕгъӕл дӕумӕ 'й!

Устурзӕрдæ адӕймаг хор ӕстӕфуй, айдагъдӕр ин ӕхе ку фӕттавуй ӕма ӕхебӕл ку фӕззиннуй, уӕд. Уӕхӕн лӕгмӕ хатгай кӕсгӕ дӕр уотӕ фӕккӕнуй, цума е 'сфӕлдесонд ӕрмӕст уой туххӕй ӕй, фал поэтӕн ба e æй берӕ цидӕртӕ ӕма берӕ кӕмидӕрти. Иннӕ ӕмдзӕвгӕ «Уалдзигон хор» кӕсгути размӕ хӕссун ӕнӕгъӕнӕй:

Хор нӕ тургъи ниххӕлеу ӕй,
Фӕппурх ӕй кӕрдӕгбӕл,
Нæ горенбӕл ниггӕллеу ӕй,
Хораууон – е’рдӕгбӕл.

Аци дууӕ рӕнгъи - «На горенбӕл ниггӕллеу æй / Хораууон - е 'рдæгбӕл» бахӕссӕн ес поэзий бӕрзонддӕр ӕма аййевдӕр рӕнгъитӕмӕ, уомӕн, ӕма си ес дессаги фӕлгонц, - ирдӕй цӕстӕбӕлуайгӕ нивӕ философион гъудийӕй дӕр хайгин ӕй: хор горенбӕл ӕвӕрд цума æй, 'ма - еуӕрдигӕй ӕ ирд горенбӕл зиннуй, иннердигӕй ба - ӕ аууон. Физикӕ ка ахур кодта, етӕ ‘й зонунцӕ, хори тунтӕмӕ циуавӕр минеуӕг ес - «огибание препятствий», зӕгъгæ, уой.

Хор - мӕ сӕрмӕ, хор - мӕ буни,
Хор - мӕ къоси - дони,
Хор мӕ фарсмӕ, мӕ рӕбуни,
Ами ‘ма уæртоми.

Хор - мӕ цийни сосфӕдеси,
Хор - мӕ тӕлфгӕ ‘уони,
Хор - лӕфийнӕ - мӕ гъӕбеси,
Бaлӕстӕй мӕ рони.

Ехх, ци хуарз дӕ, ци тъайлаг дӕ,
Уалдзигон хор, мӕнӕ!
Мӕ зæрди рӕуӕг байраг дӕ,
Гъӕлагӕнӕн сӕнӕ...

Финсӕг бунтон ӕндӕрхузи ӕнкъарӕнтæ ӕвдесуй, сӕрдигон хормӕ кæсгæй:

Сӕрдигон хор, ци карз тави,

Ци ӕнхъуӕт никкодтай бон!
Мӕ сатгутӕ мин ма давӕ,
Мӕ римӕхсӕн, мӕ аууон!

Ниммӕуадзӕ, мамӕ содзӕ!
Сурх тӕппал кӕнуй мӕ рагъ!
Атӕ тӕвди фӕтътъӕпп уодзӕй
Дзӕнгъа дор дӕр хъӕбӕр тагъд.

Зингцӕстӕ мӕмӕ ма дарӕ,
Исминкӕнӕ зӕрдӕнцон, -
Сӕрдигон хор, ӕрмӕрӕ,
Зуймон бони мӕмӕ рцо.

Аци ӕмдзӕвгити къуар хумӕтӕги не 'рхастон, фал уой туххӕн, цӕмӕй бавдесон авторӕн ӕ парахат цӕстингас, цардӕн ӕ алли фарс дӕр ке гъавуй равдесунмӕ, - куд фулдӕр будуртӕбӕл рахъӕрта ӕ гъуди, æ уомӕ тундзун. Етӕ ин кӕд аййевади бӕрзонд ӕмвӕзадабӕл финст ӕнцæ, уӕддӕр е скурдиади нӕ, фал ӕ логикон гъудикӕнунади фӕрци фулдӕр ӕнцӕ. Уомӕ гӕсгӕ ба сӕ мӕ бон ӕй бахӕссун ӕ программон ӕмдзӕвгитӕмӕ, - ӕма етӕ ба ахиддӕр финст ӕрцӕунцæ поэтӕн ӕ зунд, уӕдта ӕ дӕсниади фӕрци. Аци дзубандийӕй Замӕдини ӕрдзон искурдиадӕ ӕрниллӕг кӕнунмӕ нӕ гъавун: алли автормӕ дӕр фӕууй «зӕрдӕй» нӕ, фал «зундӕй финст» уадзимистӕ.
Дессаг е æй, ӕма «зӕрдӕй финст» ӕмдзӕвгитӕ, мӕнмӕ гӕсгӕ, кæсӕги зӕрдӕбӕл фулдӕр ӕмбӕлунцӕ, «зундӕй финститӕ» ба - æ сӕрихъанзмӕ хуӕздӕр гъарунцӕ. Фал ма Замӕдинмӕ ес, с дууӕ дӕр ӕмкуст кӕми кӕнунцӕ, уӕхӕн уадзимистӕ дӕр. Дзиллон царди хӕран миутӕ ка кӕнуй, ӕфсарми арӕнтӕй ка рахизтӕй, уонӕмӕ ӕ цӕстингас ӕвдесуй емдзӕвги «Ӕркӕсетӕ!». Поэт, катайгӕнгӕй, мегъти тӕрхонгӕнӕгӕй ӕвӕруй адӕни ӕфхуӕргутӕн:

Уӕлӕ арви мегъхъӕпӕнтӕ,
Фӕллад рӕхцӕ цӕмӕн кӕнтæ?
Цотӕ, ӕрхӕтетӕ!
А-дуйнебӕл ка куд цӕруй,
Ка куд даруй, ка куд хуӕруй,
Уомӕ ӕркасетæ!
Нæ еуетӕ - ӕгӕр хъалтӕ,
Исесета син сӕ пъалтӕ, -
Давгутӕ кӕд ӕнцӕ.
Нӕ иннета - фур мӕгуртӕ,
Къуӕлли къохтӕ, тӕнӕг гуртӕ, -
Хӕлӕйфаг фӕцӕнцӕ.

Финсӕги фӕндуй, цӕмӕй еугур дӕр ӕмхузӕн хуарз цӕронцӕ, тох кӕнуй социалон ӕнӕрастдзийнади нихмӕ, мӕгурӕй ка цӕруй, уони кӕсун кæнуй сӕ ӕгъиццаг уавӕрмӕ:

Сӕ хъйамӕт син ка бахуардта,
Мӕгурмӕ сӕ ка ӕртардта,
Уони - ахӕстонцӕ.
Ӕстонг хъестӕ дивилдунти,
Доги ӕфхуӕрд афумӕкъурти –
Кӕдзос уорс хӕдонӕ.

Аци ӕхсӕзрӕнгъони цума ӕмдзӕвги логикон арӕзтадӕ ихӕлуй, уой хузӕн æй: абони ӕфхуӕргутӕ ахӕст кӕд ӕрцудӕнцӕ, дивилдунтӕй ка хаттӕй, еци «саумӕкъуртӕ» ба «кӕдзос уорс хӕдӕнттӕ» дарун кӕд райдӕдтонцӕ, уӕд ма дзубанди цӕбӕл цӕуй?! Фал бабӕй автор нӕуæгæй здӕхуй, цæмæй райдӕдта, уоци уавӕрмӕ ӕмдзӕвги кӕронбӕттӕни ӕма нур ба дзоруй комкоммӕ адӕнӕн сӕхемӕ:

О, хуарз адӕн! Ка куд цӕруй,
Ка куд давуй, ка куд хуӕруй,
Уомӕ ӕркӕсетӕ!

Поэт хуарз лӕдӕруй, мӕгур адӕни бон алци ке нӕй, царди арӕзтадӕ фулдӕр бонгинти къохти ке ӕй, уой, ӕма, куд ӕмдзӕвги райдайӕни, уотӕ фӕстаг ӕртӕ рӕнгъеми «арви цъӕх перӕнти» номӕй тӕрхон хӕссуй:

Уӕлӕ арви цъӕх перӕнтӕ,
Уӕ фудӕнхӕ иссерӕнтӕ,
Мах ка 'фхуӕруй, етӕ!

Еумӕйагӕй райсгӕй, аци ӕмдзӕвги цуппар ӕхсӕзрӕнгъонемӕй ӕртиккаг, мӕнмӕ гӕсгӕ, уӕлдай ӕй, уадзимиси «еумӕйаг» бауӕрӕй нӕй, ӕма си нӕ гъӕуй. Ци ма бафеппайӕн ес ами: «арви мегъхъӕпӕнтӕ, цъӕх перӕнтӕ»-мӕ дзоргӕй, автор, ӕвӕдзи, Хуцаумӕ дзоруй. Фӕстаг дууӕ рӕнги: «Уӕ фудӕнхӕ иссерӕнтӕ / Мах ка 'фхуӕруй, етӕ!» - ӕлгъистӕмӕ ӕнгӕс ӕнцӕ, ӕма е дӕр зӕрдӕмӕдзӕугӕ мадзал нæй. Поэзи сугъдӕгдзийнадӕ ӕй, цийфӕнди лӕгъуз гъуддӕгти нихмæ ку дзора финсӕг ӕ уадзевдзий, уӕддæр си ӕлгъетун ба нӕ федауй, никки ба ма, мӕнмӕ гӕсгӕ, не 'нгъезуй Хуцауӕй корун «ескӕмӕн фудӕнхӕ». Цӕмӕй растдӕр уа, уой туххӕй испайда кӕнун ӕмбалдӕй федар уадзӕндзурдӕй - «Хуцау ин тӕрхонгӕнӕг уӕд», - зӕгъгӕ.
Аци листӕг, фал ахсгиаг феппайуйнӕгтӕ ӕмдзӕвги фулдӕр уой туххӕй искодтон, цӕмæй равдесӕн, рафауни туххӕй хуарз финст ке 'й, æнаййеп нæ уогӕй дӕр: автор ӕхехузи дзоруй царди уавӕри ӕносон фарстатӕбӕл, ӕ зӕрдӕ ресуй мӕгурти зин карнӕбӕл, тох кӕнуй се ‘фхуӕргути нихмӕ ӕхе мадзӕлттӕй. Уадзевдзи ма барӕуадзӕ уомӕй æй, ӕма финст ӕй устур техникон ӕгъдауи домӕнтӕбӕл, дзурдарӕзти дæсний къохи бунӕй ке рацудӕй, е бӕрӕг ӕй.
Уӕддӕр, Цъеути Замӕдинмӕ ес дзӕвгарӕ бӕрзонддӕр ӕмвӕзадӕбӕл финст ӕмдзӕвгитӕ, ӕ зӕрди ӕнкъарӕнтӕй ка рацудӕй, литературӕуарзгути зӕрдитӕ барохс кӕнунмӕ, уæхӕнттӕ. Уонӕмӕ хауй æмдзӕвгӕ «Уаза» дӕр:

Цума адӕнӕн дæ се ‘хсарӕ
'Ма дӕ уой туххӕй искиндӕ ‘й,
Уаза, уоййау мӕ нифс, мӕ хъаурӕ
Фулдӕр кӕнунцӕ дӕ уиндӕй.

Фӕууис алкӕддӕр ду ме'нгасти,
Лæугæй бӕрзонди, уӕйугау,
Ма дӕ бангъӕлун, еу фӕккасти,
Не 'стур, не 'нӕмӕлгӕ фиййау.

Аци ӕмдзӕвгӕ ӕй рӕсугъд арӕзт, ӕхцӕуӕн ӕнкъарӕнтӕй гъӕст, аййев сорӕттӕ ӕма нивесинитӕй фӕлустгонд, - уӕхӕнттӕ ба Замӕдинмӕ берӕ ес. Сӕ еугуребӕл зин рахъӕртӕн ӕй цубур рафӕлгӕсти, фал еумӕйагӕй райсгӕй ба, поэтӕн ӕ лирикон ӕмдзӕвгитӕй, райгурӕн бӕстӕбӕл ӕма ниййерӕг мадӕбӕл, дзиллон цард ӕма фиддӕлтиккон ӕгъдаубӕл ке ниффинста, уонæй нæ цори ӕристуй дигорон зингӕ финсӕги сорӕт. Æнцон цард нӕ фӕккодта Замӕдин, фал дзӕгъӕли нæ фӕццардӕй ӕма дзӕгъӕли нӕ фӕхъхъйамӕт кодта. Е сфӕлдистадӕ æ арфиаг фӕдонтӕй иронхуати нӕ байзайдзæнæй, раги уа-ӕрӕги уа, уӕддӕр алке архайдӕн дӕр рӕстӕг аккаг аргъ искӕнуй. Мӕн еске ку бӕфӕрсидӕ нур, уӕдта ӕз зӕгъинӕ ӕнӕдузӕрдугӕй уотӕ: «Цъеути Замӕдин ӕй нӕ дигорон финсгути курдиатгундӕртӕй еу».
Исфӕлдистадон адӕймагӕн е сфӕлдистадӕ уод, зæрдӕ ӕма сӕризундæй игурд фӕууй, уомӕ гӕсгӕ ин е исуй нӕуӕгигурд сувӕллони хузӕн хъазар. Цъеути Замӕдин е 'мдзӕвгитӕ ӕмбурдгондӕй, хецӕн киунугӕй, адӕни рӕнгъӕмӕ ке рахаста, е æй æ фиццаг «поэтикон бӕдолӕ». Æнӕуой ба аци автор поэзий дуйнемӕ раги бацудӕй нифсгун къахдзӕфӕй, - сауӕнгӕ ма, Лескени астӕуккаг скъолай ку ахур кодта, уӕд. Фал афойнадӕбӕл нӕ рацудӕй æмдзӕвгити киунугӕ.
Ке зӕгъун гъӕуй, Замӕдин айдагъдӕр литературон тумугъи ку архайдтайдӕ ӕ царди медӕгӕ, уӕд ин никкидӕр фулдӕр ӕма хуӕздӕр бантӕстайдӕ ӕцӕг исфӕлдистади ӕнӕкӕрон будуртӕ басгарун, устур финсӕг си рауадайдӕ, фал ӕй, ӕхе загъдау, ахургӕнӕги зин куст, уӕдта адӕймагӕн ӕнӕкӕнӕн кӕмӕн нӕййес, царди уӕхӕн гъуддӕгтӕ дæр багъигӕ дардтонцӕ. Гъеуӕддӕр, ӕнӕмӕнгӕ, Замӕдин прозаик дӕр ӕма поэт дӕр иссӕй, ӕма еци хумӕтӕг зиннӕг дууӕ дзурди ци бӕрӕг кӕнунцӕ, уой ба амонун некӕмӕн гъӕуй.
Замӕдин хуарз арӕхсуй ӕрдзи нивтӕ аразунмӕ, ӕрмӕст сӕ еппӕрдӕй нӕ равдесуй, фал ма сӕ исбӕттуй царди фӕззелӕнтӕ ма адӕймаги меддуйней хӕццӕ, поэзиуарзӕгӕн «къӕразӕмбӕрзӕнтӕ» байгон кӕнуй ӕ фалдзостӕмӕ ракӕсунмӕ ӕма ӕхемӕ бакӕсунмӕ, нийгъосун æй кӕнуй ӕ зӕрди гупп-гупмӕ.
Дӕнцӕн ӕрхӕссӕн ӕмдзӕвгӕ «Уарӕ, уарӕ»-й еу-цалдӕр рӕнъи:

Ӕрниллӕгутӕ 'й арв,
Нитталингӕ ‘й дуйне,
Ӕркъӕртт ӕй
'Ма сӕлфуй ӕнӕрхуӕцгӕй.
Хуӕздæр бон нӕ гъӕуй
Тар фӕрбун нӕ дууей,
Нæ фӕдбӕл нин фудцъух
Нæ фӕххуӕудзӕй.

Ами автор, уарзондзийнадӕмӕ рахезуни агъонмӕ, е 'мдзӕвгӕ исфӕлуста сагъӕси ӕфтауӕг, цӕстӕбӕл уайгӕ, зӕрдӕбӕл ӕмбӕлагӕ ӕрдзи нивтæй ӕма киунӕгӕкӕсӕги уотемӕй бацӕттӕ кодта æмдзӕвги гъудимӕ бацӕунмӕ, бауæрæй æй балӕдӕрунмӕ.

***

Замӕдин ӕ царди медӕгӕ фӕллӕггадӕ кодта ӕ адӕнӕн, ӕ уарзон ӕмзӕнхонтӕн, ӕ бон куд адтӕй, уотӕ, уӕддӕр ӕхецӕй нӕ ниббоз ӕй, уӕддӕр ин ӕ зӕрди ба ес фулдӕр хуӕрзтӕ фӕуун, нӕй фӕндуй ӕрлӕуун, ци искодта, уобӕл, ӕма ӕндиудӕй дзоруй е нкъарӕнтӕ:

Цардмӕ бӕлгӕй, цард аразгӕй,
Ӕз раззӕгтæй нæ фӕддӕн:
Тохи цӕхӕр берӕ уарзгӕй,
Ӕз е 'скъӕрнӕг дӕр не сдӕн.

Фал мӕ зӕрди берӕ хуӕрзтӕ,
Берӕ фӕндитӕ хастон,
Мӕ Дигора - ӕвзигъд бӕстӕ,
Ци берӕ ба дӕ уарзтон!

Аци рӕнгъитӕ ист ӕнцӕ е 'мдзӕвгӕ «Мӕ Дигорӕ»-й.
Замӕдин зӕрдӕмӕгъарагӕ рӕнгъитӕ финсуй уарзондзийнадӕбӕл дӕр, еци дессаги рӕсугъд ӕнкъарӕн арӕхсгинӕй бӕттуй царди философий хæццæ:

Мӕ фиццаг кӕлгӕ уарзти тӕмӕнти
Мӕ рохс бӕлдӕ байзадӕй цӕлвӕй.

'Ма нур ба, хормӕ гӕлстау, уӕ рази
Басор унмӕ хатгай фӕззиннун.
Хуцауӕй, дӕхе загъдау, арази, -
Дзурд зӕгъунмӕ дӕ ӕз нæ ерун.

Замӕдин ӕмдзӕвгитӕ финсуй уруссаг ӕвзагбӕл дӕр. Е'нсувӕр Таймураз ин ӕ уруссаг ӕмдзӕвгитӕ ку бакастӕй, уӕд ӕ цийнӕ бавдиста мӕнӕ аци финстӕй:

«14.11.1959 г.

Мой друг!
Не буду затруднять себя стихами, да не в этом суть дела. Скажу тебе, мой друг, - радуешь ты меня до восторга. Но поверь: хочу большего. Уменье, сила и воля рождены для тебя - сумей ими воспользоваться.
Таймураз.»

Цъеути Замӕдини сфӕлдистадон ӕмвӕзади туххӕй ма берӕ дӕнцитӕ ӕрхӕссӕн ес, фал адӕнӕй зундгиндӕр неке ӕй, дӕс хатти фегъосунæй, дан, еу хатт фӕууинун хуӕздӕр ӕй, ӕма, уомӕ гӕсгӕ ба, литературӕуарзӕг ӕхуӕдӕг аргъгӕнӕг фӕууӕд автори уадзевдзитӕн, ку сӕ бакӕса, уӕд...

Скъодтати Эльбрус


Возврат к списку