Сегодня мне звонил наш уважаемый старший – Артём Бузоев. Каждый разговор с ним не имеет цены, так как он рассказывает о том, чего я не знаю. Просвещает в вопросах дигорской культуры, традиций, веры, фольклора и языка.

Например, Артём рассказал мне много интересного накануне моего выступления на канале Культура. В том числе о наших старинных преданиях. Благодаря таким беседам, в моей голове начинает многое проясняться, обогащается мой кругозор и даже появляются некоторые новые, неожиданные для меня идеи.

Наш разговор сегодня  построился вокруг того факта, что у нас всё плохо в отношении сохранения и понимания традиций предков.

Артём меня спросил, знаю ли я, почему голову невесты сначала покрывают платком (сегодня фатой), а потом его поднимают, открывая её лицо?

Я честно призналась в том, что не знаю, к своему великому сожалению. Не помню,чтобы мне кто-то рассказывал то, что поведал сегодня Артём. Спасибо большое  ему за то, что он не стал меня отчитывать за мои пробелы в знаниях дигорских-осетинских традиций.  Но на самом деле пробелы в знаниях младших происходят от того, что их с детства не учат обычаям, забывая о том, что никто не рождается наученным, и что таким вещам нужно обучать с раннего возраста и в семье, рассказывать им суть всех традиций, ритуалов. Делать это не урывками, от случая к случаю, а планомерно, приблизительно, как детей учат читать и считать, а потом переходят к более сложным дисциплинам, как история и философия. 

Наверное, когда сейчас говорят о невесте, то перед глазами возникает картина, как девушку в национальном костюме заводят в ресторан, ставият её на возвышение, и открывают её лицо.

Но тут кроется несоответствие сути и формы.

Наши старшие, в том числе Артём, не говорят о том, что в ресторане свадьбы проводить нельзя, но они переживают за то, что утеряна суть происходящего, и осталась только форма. Потому что лицо невесты можно открыть лишь в доме жениха. Почему так, а не иначе? Я пока не буду давать Вам готовый ответ. Подумайте.

Приведу еще один пример, чтобы мы озадачились вопросом, что мы делаем и зачем?

В большинстве случаев во время свадьбы в ресторане гром музыки заглушает голос старшего, который возносит молитву всевышнему. Получается эта молитва уже не нужна? Нужно просто сохранить картинку: Уважаемый старший присутствует на нашей свадьбе и «выполняет положенное ему действо»? Если мы заглушили его голос грохочущей музыкой, значит мы не слышим его слова. Значит, мы обесценили и роль старшего, и самого старшего и обращение к Богу, как таковое. Ни нашему сыну, ни нашей дочери, ни нашему дому не нужно покровительство Всевышнего?

 От других свадеб наши теперь отличаются лишь кусочком образа – осетинского наряда невесты, и тем, что вместо того, чтобы изначально усадить невесту и жениха за общий стол, девушку стоит перед всеми на подиуме - очередной элемент свадебной пиар компании, которая делается для инстаграма.

Мне кажется, мы все потерялись, и я себя причисляю к числу потерявшихся. Но почему-то надеюсь, что всё еще возможно спасти ситуацию. Для этого надо собрать описание наших традиций, почитать о них и вникнуть в объяснения старших. А дальше решать, что мы делаем и зачем?

Мы будем выкладывать частями статьи о дигорских традициях на дигорском языке в разделе Фольклор. Как всегда, эти статьи также будут появляться в разделе Новостей в день публикации.  Напоминаем, что интересующую тему можно найти через Поиск. Для этого надо ввести ключевое слово темы, которая вас интересует. Например:

Киндзæхсæвæр

Начнём со свадебного обычая, который Артём Бузоев описал в книге Сурх-Дигора. Чтобы вам легко читалось, будем выкладывать текст частями.

А пока вопрос про фату я адресую и Вам. Для чего фата- осетинская шаль существует в свадебном обряде. Когда голову невесты им покрывают и когда лицо девушки открывают?

Откуда корни этого обычая, и как сегодня в Осетии его соблюдают?

Зарина Алборты.

УАГÆ, ФÆТКÆ, ÆГЪДАУ, ДИН

Киристон æма пусулмон дини ахедундзийнадæ нæ адæнбæл лæмæгъ ке нæ ’й, уобæл, æвæдзи, секк неке хæссуй. Фал уæддæр нæ фиддæлти æгъдæуттæ ’ма нæхе традицион дин дæр исæфт ке нæ ’нцæ, уобæл гурусхæ неке кæнуй. Адæн сæ иронх нæ кæнунцæ, фæлтæрæй-фæлтæрмæ дæтгæ цæунцæ. Еци бафеппайуйнаг мах уой туххæй æрхастан, æма беретæ, не ’гъдæутти фæдбæл дзоргæй, æгæр карзæй ниллæуунцæ сæхе «рæстдзийнадæ» бавдесун æма уой æрфедар кæнунбæл. Мах неке æууæндундзийнади нихмæ дзорæн, алкæмæн дæр æ барæ æхе ’й. Æрмæстдæр нæ фæндуй баханхæ кæнун еу гъуди: æ ном æгас дуйнебæл игъустгонд кæмæн æй, науки еци зингæ мийнæвæрттæй беретæ устур аргъ искодтонцæ нæ адæн се ’взаг, сæ культурæ æма фæткитæ, сæ дин ке багъæуай кодтонцæ, еци æнæмæнгæ уавæрæн. Номхигьдæй сæ нæ нимайдзинан, фал фæсарæйнаг æма уруссаг ахургæндтæ нæ культури хæзнадонæмæ бахастонцæ хъæбæр устур байвæрæн. Нæхе курхон лæгтæ ’ма ахургонд адæн дæр устур куст бакодтонцæ не ’взаг æма не ’гъдæуттæ багъæуай кæнуни гъуддаги.

Еци уавæр ба не ’гасей дæр ихæсгин кæнуй, цæмæй ни алке дæр е ’взаг æма фæткитæ зона æма сæ фæлтæрæй фæлтæрмæ дæтгæ цæуа. Уомæн, æма æхе ’взаг, æхе истори æма æгъдæуттæ кæмæн нæййес, уæхæн адæни хатт зæнхæбæл нæ цæруй. Е ’взаг æма культурæ ка феронх кодта, еци адæнтæй ба историй кæмæндæрти байзадæй æрмæстдæр сæ ном, сæ кой, кенæдта етæ дæр нæ. Сæ байзайæггæгтæй беретæ цæрунцæ зæнхæбæл, фал етæ нимад цæунцæ æндæр адæнихаттбæл, ке ’взаг æма æгъдæуттæ райстонцæ, уонæбæл. Нæ ахургонд адæн æма наукон архайгутæ уавæр рагæй дæр лæдæрунцæ. Фал айдагъ уони тухархайд фагæ нæ ’й. Æрмадзи медæгæ зæрингурдтæй æндæр ма дæлдæснитæ æма саугосгутæ куд гъæуй, æнæ уонæй устур гъуддагæн исирæзæн куд нæййес, уотæ не ’взаг æма фæткитæ цæмæй фæлтæрæй-фæлтæрмæ цæронцæ, уомæн гъæуй æгас адæни æмархайд æма æновуд куст, сæ фарнæ.

Берети зæрдиагæй фæндуй аци гъуддагбæл байархайун. Фæрсгæ дæр арæх кæнунцæ æгъдæуттæбæл, коргæ дæр фæккæнунцæ, еу минкъий сæбæл ку ниффинсианæ, уой. Лæмбунæгæй сæбæл нæ рахъæртдзинан, фал арæхдæр ци фæззелæнтæбæл фæрсунцæ, кенæ ба æгъдау дæтгæй, æнæзонуни, кенæ æнæргъудий лазæй рæдуд кæми уадзæн, еци гъуддæгти туххæй цубурæй финсæн.

Дигорон адæн ковæндæнттæмæ арæх нæ цудæнцæ. Фулдæр рауæнти гъæу ци изæдмæ кувтонцæ, уой ковæндонæмæ цудæнцæ анз æрмæстдæр еу хатт, изæдæн кенæ идауæгæн æ кувди бони. Фал Устур Хуцау, изæдтæ ’ма идаугутæмæ ба æнæ ’сцохæй дæр кувтонцæ, сæ ном син ирдтонцæ. Фулдæр хæттити Хуцаумæ кувтонцæ сæ хæдзæртти, æ номбæл ин æртæ къерей искæнгæй.

Æвæдзи, уомæ гæсгæ дигорон фингæн адтæй устур нисанеуæг æма кадæ. Барстонцæ ’й æма ’й бастонцæ уæларвон тухти хæццæ. Адтæй ин æхе ’гъдау. Гъулæг макæмæ фæккæсæд, фал зæгъæн ес, нæ фингæ дзиуари хæццæ рабарун æнгъезуй, зæгъгæ. Нæ адæн æууæндунцæ Дуйне ’Скæнæгбæл, Мæрдти бæстæбæл, Изæдтæ ’ма Идаугутæбæл, Уодбæл. Мах адæн муртак динбæл нæ хуæцунцæ. Æрдзи астæу уогæй къотæртæ ’ма дортæмæ нæ ковæн, фал Устур Еунæг Хуцау æма изæдтæмæ. Саугинтæмæ нæ дзорæн, кедæр æнхус нæ агорæн. Ковæн комкоммæ не ’Скæнæгмæ. Ковæг лæгæн æвзарæн адæни рази кадгин ка ’й, адæн ке нимайунцæ, уæхæн лæгти. Мах куд нимайæн, уотемæй æцæг ковæг лæгти дзурд адæймаги кæдзос кæнуй æ тæрегъæдтæй, уæларвон тухти хæццæ ’й федарæй бæттуй, æ хъауритæбæл ин æфтауй. Ковæг адæн турнунцæ Рохсмæ, нифсгундæрæй тох кæнунцæ царди гъæндзийнæдти нихмæ, æнцондæрæй уæлахез кæнунцæ сæхе лæмæгъдзийнадæбæл дæр.

Хецæн цæстæй кæсунцæ рамæлæг адæймагмæ, нимайунцæ уотæ: «Рамæлæг æдæймагæн æ уод æгас æй, æгæсти хæццæ федар бастдзийнадæ не ’сафуй». Уомæ гæсгæ имæ ковунцæ, корунцæ си, цæмæй игæстæн хуæрзауодæн кæна.

Лæг, уæлдайдæр ба еу къуар адæймаги финги рази ку исбадунцæ, уæд еци бадт ковæндони ци ‘гъдау ес, уоййау æй: лæг си æхе даруй хуæдæфсармæй, алли дзурд дæр баргæ кæнуй. Æхецæн аргъ ка кæнуй, уони цъухæй фингæбæл æнæфæткæ загъд нæ, фал схъæлдзурд дæр некæд исхаудзæнæй.

Æцæг дигорон лæг хецæн уарзт кæнуй кæстæрти, гъæуай сæ кæнуй фидбилизæй, рæдуйунæй. Амомуй син зунд. Неци хузи исзæгъдзæнæй кæстæрти рази лæгъуз дзурд, не ’рхæсдзæнæй æ сæрмæ фудконд миуæ. Гъе уомæ гæсгæ кæстæртæ ку багъомбæл унцæ, уæд хестæртæн уæлдай кадæ кæнунцæ, æгъдау син дæттунцæ.

Еумæйаг бадт.

Нæ адæн æгъдауи ку бацæунцæ, уæд сæ бадт æнхузон æй. Еу фингæбæл хестæргай рæнгъæбадт кæнунцæ æмбарæй æма еумæйагæй комидзаг кæнунцæ, гъæздуг лæгбæл нимад ка ’й, е дæр, æма æ царди фæрæзнитæ кунæгдæр кæмæн æнцæ, етæ дæр. Куст иссерун æ бон кæмæн нæ ’й, æма хецауи бунат ка ахæссуй, етæ дæр. Æгас Дуйнебæл æ ном игъустгонд кæмæн æй, е, æма хатгай медгъæуи дæр дзæбæх ке нæ фæффæсмæрунцæ, уæхæнттæ дæр. Æмбарæй хабæрттæбæл, æхсæнадон фарстатæбæл, кæбæл ци ихæс æвæрд ес, уоци гъуддæгтæбæл дзубанди кæнунцæ. Финги фарсмæ, æгъдауи медæгæ æхе иннетæй уæлдæр неке ивæруй, уой фæрци нæ адæн дехтæдзийнадæбæл уæлахез кæнунцæ, еу æхсæнадæ, еу адæн ке ан, уой æвдесунцæ. Еци уагæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ кæрæдземæ дæтгæ цæунцæ, кæд нæ паддзахади æхсæнадонполитикон арæзт цалдæр хатти æхе раййивта, уæддæр.

Æркæсуйнаг. Фæстаг рæстæги еуæй-еу хатт бафеппайæн ес фингæбæл: хецауадæмæ ка хауй, кенæ æ кисæ нæрстдæр кæмæн фæууй, уæхæнтти рази фингæбæл æвæрд æрцæуй иннетæн ка нæ фæууй, уæхæн хуæруйнæгтæ ‘ма ниуæзтæй цидæртæ, кедæрти ба ма си ’сбадун кæнунцæ хецæнæй, адæнæй еуварс, аууон рауæни. Етæ ’нцæ нимад козбау миутæбæл. Гъæуама сæ фусунтæ дæр, æма иуазгутæ дæр сæхецæн аккагбæл ма нимайуонцæ, адæни цæсти сæхе ма æгадæ кæнонцæ.

Мах нæхе цæститæй берæ хæттити фæууидтан (уæдта сумахæн дæр уæ фулдæр ’не вдесæн) Иристони берæ уæхæн курухон лæгтæ, кæцитæ сæ рæстæги æхсæнадон царди, паддзахадон, кенæ наукон кусти хъæбæр бæрзонд къæпхæнтæмæ исхизтæнцæ, кенæ бæрнон бунæтти кустонцæ ’ма косунцæ, фал дигорон финги æгъдауи домæнтæ ба нæ феронх кодтонцæ, лæмбунæгæй сæ æнхæст кодтонцæ ’ма кæнунцæ. Хъæбæлоти Билар, Берозти Темирсолтан, Хъулати Хъубади, Гаппати Иван, Галазти Æхсарбек, Хуадонти Зураб, Темирати Дауит æма берæ ’ндæр хестæртæ æгъдау куд дæтгæ ’й, уой дзурдтæй нæ амудтонцæ – æвдесгæ ’й кодтонцæ. Мах сæ кедæр дзубандитæй нæ зудтан æма зонæн. Еу æма дууæ хатти нæ фембалдан сæ хæццæ, уомæй ба канд Иристони зæнхæбæл нæ, фал æндæр рауæнти дæр. Уонæй адæнæй фæсвæд рауæн исбадун æхецæн некæд неке исаккаг кодта.

Нуртæкки дæр æхе æцæг дигорон лæгбæл ка нимайуй, е æ сæрмæ не ’рхæсдзæнæй адæнæй æма æгъдæуттæй æхе фæсвæд кæнун. Темирати Виктор æма Мæхæмæтти Ахурбеги нæ республики ка нæ зонуй, уæхæн берæ нæййес. Сæ еуей дæр некæд неке бафеппайдта аууон бунат байагоргæй.

Еу цалдæр анзей размæ (еци цау беретæ гъуди кæнунцæ, ка си фембалдæй, уонæй) нæ Республики зундгонд дууæ лæги Хетæггати Хъазбег – Цæгат Иристони гъæдикустгæнгути хæдзаради министр, æнккæтдуйнеуон æхсæнадон æзмæлд «Аланти нихæс»-и разамонæг æма инæлар-болкъон Суанти Станислав Хетæги Уасгергий бæрæгбони Хетæги къохи буни кувд искодтонцæ. Берæ адæни æрбахудтонцæ. Еци рæстæги махмæ иуазæгуати адтæй уруссаг финсæг æма журналист, Мæскуйæй ка ’рбацудæй, уæхæн. Мах æй нæ хæццæ кувдмæ рахудтан.

Еу минкъий рæстæг ку рабадтан, уæд дин мæ и журналист фæрсуй: «Уотæ ку загътайтæ инæлар-болкъонмæ цæуæн иуазæгуати. Ма кæми ’й»? – Уартæ тæбæгъ хестæртæн фæххæссуй. – Куд? Инæлар-болкъон фæсдзæуийнæмæ ’рхаудтæй?

–          Е махмæ фæсдзæуийнæдзийнадæ нæ ’й. Не ’гъдау уотæ амонуй. Дæхуæдæг æй уинис, куд берæ фæсевæд зелæн кæнуй нæ сæргъи, фал фусун æ иуазгути ке нимайуй, уой еци хузи æвдесуй. Ауæхæн уавæри инæлæр уа, æви хумæтæг саугосæг – сæхе æмхузон дарунцæ, æгъдауи размæ æмбарæ ’нцæ.

Суани-фуртбæл æфсæдтони фæлуст н’ адтæй, ‘ма не ’уазæг цидæр æнæууæнкæ каст бакодта фиццаг уомæ, уæдта махмæ. Бæрæг ибæл адтæй, нæ дзубандитæбæл секк ке кодта, е. Æ фарсмæ ка бадтæй, уой цæбæлдæр рафарста. Дзуапп ку фегъуста, уой фæсте ба æ цæмæдес æнгас Суани-фуртæй нæбал еуварс кодта. Уæлдайдæр ба ма Станислав æма Хъазбег арфæмæ ку рацудæнцæ æгъдауи хæццæ ’ма фингæн æ еу кæронæй иней уæнгæ алкæбæл дæр ку ’рзилдæнцæ, сæхе къохæй алли къуарæн дæр ниуазæнтæ ку равардтонцæ, уæд не ’уазæг фур десæй æхе ци фæккодтайдæ, уой нæбал зудта. Уотæ мин зæгъуй: «Мæнбæл нæ ’й уæ фусун, уой лæдæрун, фал мин фадуат исаразæ, еу дууæ фарстай имæ раттон».

Фингæй ку исистадан, уæд нæ фусунæн балæдæрун кодтан хабар.

Еу усмæ радзубанди кодтонцæ, уæдта журналисти фарстайæн дзуапп дæтгæй Суанифурт загъта: «Æз нæуæгæй неци ’ргъуди кодтон. Е нæ фиддæлти æгъдау æй, ’ма мæнмæ хъæбæр федауцæ кæсуй. Адæни фæлдесонд æй, ма ’й фæлтæрæй-фæлтæрмæ дæтгæ фæццудæнцæ. Лæггадæ ба… Историй байзадæй уæхæн цау: 1877–1878 æнзти уруссаг æфсад Болгарий сæребарæбæл ку тох кодта Турки нихмæ, уæд уони рæнгъити, æвæдзи ’й дæхуæдæг дæр зонис, архайдта ирон полк дæр. Ирæнттæ сæхе уотæ хъазауатонæй бавдистонцæ, ’ма сæ инæлар М. Скобелев паддзах Александрæн раппæлттæй. Æппæлгæ сæ бæргæ ракодта, фал еу минкъий хъонц дæр бакодта: «Тохгæ иттæг хуарз кæнунцæ, дæсни æма æдæрсгæй, арæхстгинæй, фал сæмæ хестæр афицертæй уайдзæф дæр æрхауй.Æфсæддон уагæвæрди домæнти сæрти рахезунцæ».

–          Гъома?

–          Стæри цæугæй уолæфунмæ ку æрлæуунцæ ’ма фингæ ку райаразунцæ, уæд афицертæ салдæттæн лæггадæ фæккæнунцæ.

–          Тохгæ бæгъатæрæй кæнунцæ, загътай?

–          Иттæг.

–          Мадта син сæ фæткитæ ба сæхе барæ уадзетæ, ма сæмæ ’вналетæ.

Куд уинæн, уотемæй кусти бунæтти ци бартæ лæвæрд æрцæуй лæгæн, уонæй адæмон æгъдæуттæ ’ма фæткитæ царди медæгæ агъаззагдæр æнцæ. Кæд еци уавæр сауæнгæ паддзах дæр хуарз гæмæрзæ кодта, уæд махæй ба гъæуама иронх фæууа?

Арæх рæнгъæйбадт ихæлд æрцæуй киндзæхсæвæртæ, кизгæрвиститæ æма кувдтитæ хæдзари нæ, фал ресторанти ку фæккæнæн, уæд. Цард размæ цæуй, ‘ма ресторанти беретæ аразунцæ киндзæхсæвæртæ. Амæй фæстæмæ дæр сæ араздзæнæнцæ, фал уоми дæр архайун гъæуй рæнгъæй бадунбæл. Е ку нæ уайа, 10-12-гæйттæй хецæнгомау ку бадонцæ, уæдта алли къуарæн дæр федауй хестæртæ. Уонæн æхсæн-мæхсæнти сæ бон æй æндæр кувдтитæ кæнун, фал финги хестæр ци дзоруй, уомæ си алкедæр æ гъос ку дара, уæд еумæйаг бадт федауцæдæр æй. Хæдæгай, нæ рагфиддæлти еци ‘гъдау (рæнгъæй бадт) Венгримæ ка рафтудæй ’ма уоми, Ясберени ка байзадæй цæргæ, сауæнгæ еци ассаг адæни байзайæггæгтæ дæр багъæуай кодтонцæ. Е, æвæдзи, хумæтæги нæ ‘й.

Киндзæхонун æма кизгæ ’рветуни æгъдæуттæбæл (цубурæй).

1.   Раздæри дзаманти лæхъуæн æма кизгæ арæх кæрæдзей фиццаг хатт сæ киндзæхсæви фæййиниуонцæ. Нур еци фæткæ царди нæбал цæуй. Фал уæддæр æригæнттæ сæ цард байеу кæнуни фæндæ ку искæнунцæ, уæд æгъдау ка лæдæруй, е хестæрти фæрсуй. Лæхъуæн кизгæй ракоруй барæ, цæмæй кизги хæдзарæмæ мийнæвæрттæ барвета, уой туххæй. Уой фæсте лæхъуæн æ ниййергутæн æхуæдæг нæ зæгъуй, фал е ’мбæлттæй еске байхæсгин кæнуй, цæмæй син гъуддаг балæдæрун кæна. Æма уæд бийнонтæ сæхе цæттæ кæнун байдайунцæ. Иснисан кæнунцæ мийнæвæрттæ.

Кизгæ дæр е ’мбæлтти æнхусæй балæдæрун кæнуй æ бийнонтæн, иуазгутæ сæмæ ке ’рбацæудзæнæй, уой. Еуæй-еу хатт кизгæ æ мадæн æхуæдæг балæдæрун кæнуй гъуддаг, ‘ма уоми дæр рæдудæй неци ес.

Мийнæвæрттæ.

2.   Мийнæварæн агорунцæ æгъдæуттæ хуарз ка зонуй, æхуæдæг дæр æгъдаугин ка ’й, уæхæн нæлгоймæгти. (Силгоймаг мийнæвар не ’рветунцæ).

Мийнæвæрттæн сæ бæрцæ фæууй æнæнкъай: æртæ, фондз. Сæ хæццæ фæууй уосгори синхаг, лæхъуæни бийнонтæй, кенæ ба муггагæй еске. Федауй мийнæвар цæун мади ’рвадæн дæр.

Кизги хæдзарæ лæхъуæни ку нæ фæззонунцæ, уæд ин æнгъезуй мийнæвæртти хæццæ бацæун, æрмæст сæ хæццæ бадгæ нæ кæнуй, хецæн уати фæууй е ’мбæлттæй еске хæццæ. Уæхæн уавæри син фусунти кæстæртæй фæууй кегъæретæ.

Кизги хæдзарæ лæхъуæни сæхуæдтæ дæр байагорунцæ. Уæхæн къахдзæфи дæр рæдудæй неци ес.

3.   Мийнæвæрттæн æрæвæрунцæ фингæ. (Еуæй-еу рауæнти мийнæвæрттæн бафедауни размæ фингæ нæ ивæрунцæ. Фингæ нæ, фал син дон дæр нæ дæттунцæ. Еци «æгъдау» нæ рагфиддæлтæмæ некæд адтæй. Кадæр æй фæрсæй æрбахаста. Алкæмæн æ фæндон æхе ’й, фал махмæ рæсугъд нæ кæсуй. Уæхуæдтæ ибæл расагъæс кæнетæ, циуавæр «иуазæгуарзондзийнадæ» римæхст ес къæбæр æма дон нæ раттуни буни? Ау, дæ хæдзарæмæ тоггин ку бафтудайдæ, уæддæр ма æ исбоц кæнун, æ багъæуай кæнун де ’хæс ку адтæй, уæд дæ хæццæ бахæстæг кæнунмæ ка гъавуй, уой ба билæй гæлдзис?)

Раст зæгъгæй, фиццаг цуди мийнæвæрттæн æртæ къерей æнæкарстæй не ’вардтонцæ сæ рази. Гъома, дан, æнæвнæлд æртæ къерей ку æрæвæрай мийнæвæрттæн, уæд е аразий дзуапп амонуй, зæгъгæ.

Хестæрæн бадуй фусунти синхаг нæлгоймаг, кенæ ба муггагæй еске, карилæг.

Финги хестæр дууæ кувди ку искæнуй, уæд иуазгути хестæр дзурди (кувди) барæ ракоруй. (Мах æгъдаумæ гæсгæ, гъæуама фусун иуазгути ма бафæрса се ’рбацуди сæр цæй фæдбæл æй, уой туххæй). Æ дзубандий медæги балæдæрун кæнуй, се ’рбацуди сæр цæй фæдбæл æй, уой.

(Бафеппайуйнаг. Дигорон адæнмæ цийни фингæбæл æвæрунцæ æртæ æхцини. Хонунцæ сæ «къеретæ». Ковунмæ ци къеретæ æвæрунцæ, уонæн сæ гахæ гъæуама уа цихтæй. Зиани номбæл ци фингæ аразунцæ, уоми ба æвæрунцæ дууæ. (Феппайуйнаг: зиани гахи хæццæ не‘вардтонцæ, уомæ гæсгæ сæ худтонцæ «кæрдзинтæ», уомæн æма гахæ кæми нæ фæууй, уой фæххонунцæ «кæрдзин»).

Мийнæвæрттæ сæ дзубандий медæгæ гъæуама уотæ ма дзоронцæ: «Лæхъуæн æма кизгæ бадзубанди кодтонцæ», – зæгъгæ. Е уæд хестæртæн гъулæг фæууй. Уæлдайдæр ба мийнæвар уотæ ку дзора: «Кизгæ арази æй», – зæгъгæ, уæд кизги хæдзарæ уотæ фæрсунцæ: «Махæй ба ма уæд ци агоретæ?»

Растдæр уодзæнæй, лæхъуæнæн фидæ ку уа, уæд мийнæвар уой номæй ку зæгъа, е нæ æрбарвиста, уæ хæццæ ’й бахæстæг кæнун фæндуй, –зæгъгæ, уæд.

Лæхъуæнæн фидæ ку нæбал уа, уæддæр ин мийнæвæрттæ æ ном ку иссеронцæ, муггаги номæй ку зæгъонцæ: «Уæ хæццæ нæ бахæстæг кæнун фæндуй», – зæгъгæ, уæд е федауцæ уодзæнæй.

Бийнонтæ сæ кизгæ раттунбæл арази ку фæуунцæ, уæд финги хестæр мийнæвæрттæн фæззæгъуй: «Нуртæкки уин дзуапп раттун нæ бон нæ ’й. Мæнæ хæстæгути, хестæрти фæййинæн æма сæ бафæрсæн, баунаффæ кæнæн. Уæ иннæ цуди уин дзуапп ратдзинан».

Бийнонтæ сæ кизгæ раттунбæл арази ку нæ фæуунцæ, уæд мийнæвæрттæн æргом фæззæгъунцæ: «Аци гъуддаги фæдбæл сумахæн махмæ фæндаг нæййес».

Федауни æгъдау.

Дигорæмæ раги дзамани федудтонцæ кизги хæдзæри. Нур дæр фулдæр рауæнти уотæ кæнунцæ. (Раст зæгъгæй, ефстаг рауæнти лæхъуæни хæдзари дæр бафедаунцæ, ’ма уотæ дæр царди цæуй).

Мийнæвæрттæ цæунцæ хуцауæхсæви, кенæ геуæргихсæви.

4. Мийнæвæрттæ дуккаг хатт ку бацæунцæ, уæд сæ медæгмæ бахонунцæ, хуæрдæ æма син ниуæзтæ æрæвæрунцæ, фал уæддæр фингæбæл æнæкарст æртæ къерей нæма ивæрунцæ. Финги хестæр дууæ (кæмидæрти ба – æртæ) кувди ку искæнуй, уæд мийнæвæртти хестæрæн кувди барæ раттуй. Е фæззæгъуй, не ’ рбацуди сæр нин зонетæ, æма уæмæ дзуаппмæ æнгъæл кæсæн, зæгьгæ. Хестæр син фæззæгъуй: «Мах уæ фæндонбæл арази ан».

Еци дзуаппи фæсте æфсинттæ фингæмæ рахæссунцæ æртæ æнæвнæлд къерей. Косарт си ку уа, уæд косарти сæр ковуйнаг хæйтти хæццæ. Ис сæ ковунцæ, æма уой фæсте мийнæвæрттæ æма фусунтæ кæрæдземæ сæ къохтæ раттунцæ.

Бафеппайуйнаг. Мах æгъдауи къох раттуни устур нисанеуæг æма бæрнæ ес. Къох раттун æй ард бахуæруни æндухæ. Сауæнгæ ма тоггинтæ ку бафедауиуонцæ, уæддæр и ’гъдауæн æ кæронбæттæн адтæй кæрæдземæ къохтæ раттун. Ести гъуддаги дæхемæ ихæс ку райсай, уæддæр уотæ ку зæгъай: «Мæнæ дин мæ къох», – зæгъгæ, уæд е цæуй соми кæнуни, кенæ ард бахуæруни бæсти. Нæ хестæртæ естæбæл дæ ку æууæндун кодтайуонцæ, уæд уотæ зæгъиуонцæ: «Мæнæ дин мæ Хуцауи къох».

Къохтæ ку раттунцæ кæрæдземæ, уæд кæмидæрти иуазгутæ æфсинттæмæ дæр бацæунцæ, арфæ син ракæнунцæ. Иннæ рауæнти ба æфсинттæмæ цæунцæ æрмæст фингæй ку исистунцæ, уæд. Махмæ гæсгæ сæ дууети раконди дæр рæдудæй неци ес.

Мийнæвæртти хестæр нисайнаг æхца æрæвæруй фингæбæл (арæхдæр æртæ къерей ци тефсеги æвæрд фæуунцæ, уой буни). Уойадæбæл дууæ хæдзари æма дуууæ муггаги нимад æрцæунцæ федудбæл.

Иуазгути хестæр фæззæгъуй: «Уæ еугурей цæрæнбон дæр берæ уæд. Устур арфæ уин кæнæн, уæ рæсугъд æгъдау Дигорæн фæнзунмæ бæззуй. Нæ бæллеццаг гъуддаг нин исаразтайтæ ’ма уи мах куд арази ан, не ’Скæнæг, не ’сфæлдесæг Устур еунæг Хуцау уи уотæ исарази уæд. Фал ма нæмæ еу курдиадæ ес: «Фадуат нин исаразетæ, цæмæй ци хæзна нин балæвар кодтайтæ, уой фидæ нæ размæ рацæуа, æма ин мах ба арфæ ракæнæн».

Фусунтæ еци дзубандий фæсте кизги фидæмæ рацæунцæ æма ’й æрбахонунцæ. Е æрбацæуй еу-дууæ лæгей хæццæ. Фулдæр хатт етæ фæуунцæ хуарз ке хæццæ фæццæруй, уони нимæдзæй. Иуазгутæ сæмæ ниуазæнтæ раттунцæ. Кизги фидæ, не ’гъдаумæ гæсгæ, гъæуама æхе мадзорайæй æвдеса. Æ бæсти гъæуама е ’мбæлттæ арфæ кæнонцæ. Ниуазæнтæ ку райсунцæ, уæд сæ арфи медæгæ фæззæгъунцæ: «Нæ кадгин иуазгутæ, уæ цæрæнбон берæ уæд. Æр нæ гъуди кодтайтæ, ма уи æнæргъудий фудæй макæд маци раервæзæд. Мийнæвар æма ковæгæн дзурддзæугæ æма æгъдаугин адæми фæййагорунцæ. Кадæ-радæй æрбацудайтæ, ’ма уе ’рбакъахдзæф хæдзарæн амонди хуасæ фæууæд. Амæй фæстæмæ дæр уæ Дигори медæгæ ауæхæн гъуддæгти агорæнтæ. Уæ кæстæрти хортæй бафсæдетæ».

Кизги фидæ дæр цубурæй райарфæ кæнуй иуазгутæн: «Нæ боц иуазгутæ, уæ цæрæнбон берæ уæд. Нæ лæвар уин хаир уæд. Нæ абони фембæлд фæсмойнаг макæд фæууæд».

Уой фæсте иуазгутæ ракорунцæ, цæмæй кизги фидæ æма е ’мбæлттæ сæ хæццæ исбадонцæ, æма финги æгъдау идарддæр еумæйагæй кæнонцæ, уой. Фулдæр хатт кизги фидæ æма е ’мбæлттæ фингæбæл нæ бакомунцæ бадун. Хаттæй-хатт ба ’сбадунцæ. Махмæ гæсгæ, уоми дæр рæдудæй неци ес.

Аци бунати мах фæндуй баханхæ кæнун еу фездæхæн: æртиккаг кувд цæй туххæй кæнгæ ’й, уобæл арæх нæ фæффедаунцæ. Беретæ уотæ зæгъунцæ, æригæнтти æнæнездзийнадæ, уони цæрæнбони туххæй гъæуама æрцæуа æртиккаг кувд, зæгъгæ. Гъома, дан, уони туххæй æрæмбурд ан. Махмæ растдæр кæсуй, дууæ муггагей туххæй раздæр ку исковонцæ, уæд е. Федаугæ дуууæ муггаги бакодтонцæ, хæстæг етæ разагътонцæ. Мах æй уотемæй æрæййафтан, æгъдæуттæбæл ка финсуй, етæ дæр уотæ зæгъунцæ.

Сæ бадт кæронмæ ку рахъæртуй, æма ку исистунцæ, уæд иуазгути хестæртæ æфсинттæмæ бацæунцæ, æма син арфæ ракæнунцæ. Æфсинттæ сæмæ гъæуама раттонцæ ниуазæнтæ. Ниуазæнтæ ку баниуазонцæ, уæд агувзити рази фингæбæл федауй къанфетти аргъ æрæвæрун. (Беретæ еци æхца æвæрунцæ ниуазæни хурфи, ма уоми дæр рæдудæй неци ес, фал нæмæ гигиени домæнтæмæ гæсгæ ба уотæ кæсуй, цума сæ фингæбæл ку æрæвæрай, уæд федауцæдæр æй. Уомæй рахезгæй ба – алке бон агувзæ кæронмæ баниуазун нæ ’й, ’ма уæхæнттæн тухæ кæнун не ’мбæлуй).

Бафедуди фæсте лæхъуæни бон нæбал фæууй æндæр кизгæмæ мийнæвар æрветун, кизги хæдзари бон ба нæбал фæууй æндæр еске мийнæвар сæ хæдзарæмæ уадзун.

Федауæн бони беретæ бадзубанди кæнунцæ киндзæхсæвæр кæд исаразонцæ, уой туххæй, цал киндзхони æрветдзæнæнцæ æма æндæр гъуддæгтæбæл. Кадæртæ ба еци гъуддаг кæстæртæн (къохбæлхуæцæг æма æндзиуаргинæн) бабарæ кæнунцæ. Уæддæр етæ киндзæхсæвæри размæ гъæуама кизги хæдзарæ бабæрæг кæнонцæ, сæ хуæри базононцæ.Уæхæн фæткæ дæр ес.

Бафеппайуйнаг. Фæстаг рæстæги еуæй-еу хæдзæрттæ киндзæ ку фæххонунцæ, кенæ кизгæ ку ферветунцæ, федаугæ дæр еци бон бакæнунцæ. Махмæ еци æгъдау еугур раст нæ кæсуй. Æнæ бафедаугæй киндзæхсæвæрмæ куд цæттæ кæнис? Æнæ устур «гуппитæ» никкæнгæй дæр бафедаун æнгъезуй. Бонзонгæ æгъдæуттæ ку искæнай, уæд дæ алкедæр гъæуама балæдæра.

Федаунбæл хæдзари фусæвгарст ку фæууй, уæд косартæн æ рахес иуонæ ’ма фондз-авд фæрскъи æртæ къерей æма ниуæзти хæццæ рарветунцæ лæхъуæни хæдзарæмæ. Етæ ба сæ дуккаг бон синхæгтæй еу къуар лæгей хæццæ исковунцæ. Уотемæй синхæгтæ дæр базонунцæ, бийнонтæ цийнæдзийнадæмæ сæхе ке цæттæ кæнунцæ, уой. Арфæ син кæнунцæ: «Уæ гъуддæгтæ амондгин уæнтæ», – зæгъгæ.

Бафедауни фæсте берæ æгъдæуттæ кæниуонцæ нæ рагфиддæлтæ. Нуртæккæ царди уавæртæ сæхе æййевгæ цæунцæ. Берæ фæткитæ нæбал æнхæст кæнæн, ниссæ уагътан, фал мæнæ аци æгъдау ба гæлдзунмæ æвгъау æй.