Словарь архаичных дигорских слов из рукописей и произведений Гурджибети Блашка.
Язык – это не только средство общения, но и важнейший инструмент исторических
знаний. Потому крупнейшие языковеды и исследователи древностей, и в частности
индоариев, индоевропейцев, черпают «бесценные сокровища» в дигорском языке, в
котором запечатлена прямая связь с древними персами, скифами, киммерийцами и
др. «Первозданность» языка, более всего запечатлена не только в народном
фольклоре дигорцев, но и в их литературно - художественных произведениях, где
особое место занимает труд первого поэта - Гурджибети Блашка (1868-1905гг.)
Блашка как истинный национальный поэт, очень внимательно и бережно относился
к своему «инструменту» - родному языку и его «материалу» - слову.
В его немногочисленных рукописях (основная часть была потеряна), есть
составленный им толковый словарь архаичных дигорских слов. Впервые основная
часть словаря, была обнародована в обработанном виде, во втором издании
произведений Блашка «Дигорон уаджимиста» (2002г.).
Помимо этого, в издании его произведений 1966г., был включён дигорский
толковый словарь, составленный Казбековым Казбеком, из архаических слов,
употребляемых в произведениях Блашка.
Наверняка, данные словари будут интересны как для исследователей языка и
культуры, так и для широкого круга читателей.
Ниже приведённый словарь Блашка, фото которых прилагаю, расписан мной точно
по оригиналу, но так, как я его прочитала. Неразборчивые для меня слова или
буквы, я обозначила вопросительным знаком (?).
Оригинал рукописи словаря Блашка, как и другие его рукописи, хранятся в архиве
СОИГСИ.
На фото ниже Справка архивного дела "К словарю", написана сотрудником СОНИИ
Ниже на фото рукопись Гуржибекова Блашка «К словарю» , стр. 1.
Стр. 1
1. хелун - идти ехать
2. йирæг - среднего возраста человек
3. дæрдгун — старик
4. кисан — младший (юноша, молодой человек);
5. хелгæ сойнæ – река
6. киндæгутæн хелгæ сойнæ бадаретæ кисантæ — младшие дайте воды лошадям (киндæг – лошадь)
7. куйтæ - огонь
8. куйтæмæ дзорæ, дæртгун - арт басхуайæ заронд
9. гæлиз — котел, кастрюля
10. бахелун- кæнун— поставить (байвæрун)
11. дæрдгунтæ, уæхе бацъундæ-кæнтæ цалæнмæ нæ гæлиз бор кæнуй (фицуй), уалæнмæ
12. рахелун—раесун
13. æскъаун —есть, кушать
16. гьардон — басæ
17. адгийнаг — соль
18. иергутæ — вся компания охотников
19. хæлдзæ йесун — сойнæ есун
20. ницъцъундæ кæнун — ниххуссун
21. рагеун—ишистун
Рукопись Гуржибекова Блашка «К словарю» , стр. 2.
22. желгæ — арба
23. къæлдæр— дом
24. иважгитæ— быки
25. къæуис — куй
26. æскъауйнаг — пища
27. фæлмæн ( ? .. жийуинтæ ) - жена
28. æгъзæл — фунх фид
29. цæг — колбаса
30. донигъазгæ — кæсалгæ
31. сæттæн – фæрæт
32. цæггæнæн — кард
33. æскъуддзаг —веревка, кишка
34. гургæ — сани
35. хæтæл — ружье
36. хæтæли скъауйнаг — порох
37. нæмуг — фат
38. æзмæнтæг - , тъæфилгъос — свинья ?
39. чъирæн — къос
40. фæлготæн — цолпи
41. къуæргæ – дзабур
42. рæхæсгæ—æркъе
Рукопись Гуржибекова Блашка «К словарю» , стр. 3. Религия и мифология. Стр. 3
43. Хуцау – бог
44. Уашгерги - Св. Георгий
45. ? Уашгерги –
46. Бæхти сæр Чесанæ ( Уашгерги)
47. Реком-
48. ? джиуарæ
49. ? Уачелла (ир) –
50. Дзивгиши джиуарæ (в Куртатинском ущелье, около аула? Дзивгис
51. Руни бардуæг (баридауæг) — бог болезней
52. Фонши Фæлвæра – Бог скота
53. Хуари Уачилла — бог плодородия (Бор Хуар – Али)
54. ? джиуарæ –
55. ? джиуарæ –
56. Бундор –домовой (?)
57. ? –
58. ? джиуарæ –
59. Алаурди –
60. Гъæдæрæхснæг — Бог лесов
61. Донбеттир — Бог рек и морей
62. Дони кизгуттæ — русалки
63. Курдалæгон — Бог кузнечного дела
64. Никкола –
65. Йелйа – Бог грома и дождя
Рукопись Гуржибекова Блашка «К словарю» , стр. 4
66. Тотур
67. Будури ’зæд – ангел полей
68. Сæри ’зæд — ангел головы (хранитель)
69. Анæгол — Бог пчеловодства
70. Гарнæгон — Бог маленького ветерка (Зефир)
71. Рæстмæ Баракке — Бог предприятия
72. Лимæни джиуарæ — Бог дружбы
73. Атинæг – что то иронское
74. Тæтæртуб –
75. Мкалгабуртæ –
76. Фацбадæн –
77. Арви уазд –
78. Æфсати — Бог охоты
79. Нæуæг джиуарæ — новый ангел
80. Буркъи –
81. Сафа — Бог очага
82. Барастур — Бог подземного царства
83. Сурх джиуарæ — Бог кори (болезнь)
84. Уорс джиуарæ — Бог оспы (болезнь)
85. Аминон — привратница в подземное царство
86. Хуцауи джиуарæ — Божий ангел
87. Гур джиуарæ
88. Уадæ ? йнæ – богиня ?
89. Сурхаг æфшийнæ — божество молочного хозяйства
Рукопись Гуржибекова Блашка «К словарю» , стр. 5
90. фадауон — фæсалæ
91. алацæд — уосонгæ
92. æстур цæггæнæн – кинжал
93. æвдозæн — ронæ
94. къембур æвдозæн — хуййи къембур бæттæн
95. листæг—фус (Листæггæс —пастух)
96. халтъасæ — зæнгойнæ
97. уæледаргитæ — платье
98. къæлца — ходæ
99. хелæн — над (дорога)
100. фарнæ схелуй — солнце восходит
101. фарнæ — солнце
102. зæнхонуг фарнæ схелуй—поднимается туман
103. æстæфæнтæ— глаза
104. æвналæнтæ — руки
105. хелæнтæ — ноги
106. игъосæнтæ — уши
107. къæрес — шуба
108. æнцайæн — палка
109. къæндзугин — тускъа
110. къисан – хъибил
Рукопись Гуржибекова Блашка «К словарю» , стр. 6
111. къæф — мет
112. корæнтæ-æхсæрфæмбæлттæ
113. доцгæ — гъог
114. æгъзæл - тог
115. дæллаггон — æцæгæлон;
116. сорæг – берæгъ
117. гæлижи корæнтæ – щирди къæхтæ, ухст
118. тæхгæ— птица
119. дату́, нихаггин - медведь, мишка
120. хæбæлгьос — заяц
121. сæйгæ нæл – холощёная свинья (куйтæ инæй ку ратонионцæ)
122. къæуисгъæр – лай собак
123. лæкъæф — уаргъ (ноша)
124. лæкъун дон — уæрас
125. фæсгоймаг — иуазæг
126. цъæх чъиргæ — арахъ
127. æвгъæзун - æхснун (кишки)
128. æскъауæнтæ — зубы
129. фæммæтъæл ун — быть убитым
130. кæдзос æгъзæл — фиу
131. багъирнун — спеть
132. сæйæн — листæн
133. байнисан кæнæ — нийæвгæрдæ
134. стæйрон — лæбурдмæ цæун, стæйрони цæун
135. радзоретæ – спойте
136. цъарæ — чехол
137. уинæнтæ — глаза
138. хъалхъос — голова зверя
139. биндзсорæн къæуисæн радтæ — хвост собаке отдай
Справка архивного дела "К словарю", написана сотрудником СОНИИ
Обложка издания произведений Гурджибети Блашка, 1966 г., сост. Казбеков К
Дигорский толковый словарь, составленный Казбековым Казбеком из архаических слов, употребляемых в произведениях Блашка (из книжного издания произведений Гурджибети Блашка, 1966 г., сост. Казбеков К.)
1. асмæ — ами: уæлдæф
2. æвæлхæн — куд не 'мбæлуй, уотæ
3. æвдулуй цалдæн æ сæти — гъома, цалдæнгæ ма минкъий сувæллон æй, уæдмæ
4. æвзарæй — амæй-ай хуæздæр гъуддаг
5. æвистæй — æнæ бафедгæй
6. æ дзай-дзай — æ рагъи
7. æлдарæй — ами: кадгинæй
8. æмуасæ — æмарази
9. æнæ хатт — æнæ фист
10. æнсарæ — ами: фагæ, берæ
11. æрдгæ / ирдгæ — рæудумгæ
12. æрмæги æхца — къохи æхца
13. æрхунæг /æрхун/ — еске мæтъæлæй имисгæй
14. æфсургъ — хуæрзмуггаг, аргъауи бæх
15. æхсæдуйнаг — искæдзос кæнуйнаг
16. басмахъ — имонау салин къахидарæс
17. балиртæ — кæсалгдзауæнгæнгутæ
18. бастдзæнæй — балæудзæнæй
19. бæлдат — ниббæрæг кæнун
20. бурку — къæсибадæг уоститæ /еу бæрæг афони/ кумæ
21. рандæ уиуонцæ, е
22. бурчитæй калидæ — пурхæнтæй калидæ
23. геун — æнæ архайд ун
24. гирццæ — æндиуд
25. гъæздуг гъæстæй — хуарз дарæстæй хуæрзарæзтæй
26. гъæргæнæг — ами: федеуæг
27. гъизт æй æ суфи — гъизт æй æ думди /думгæ/
28. дигиза — рæвдауæг, исхæссæг, исгъомбæлгæнæг
29. дурæ — тæскъи уесæй тумбулбид; кæсалгæ,
30. кенæ уæрццитæ ахæссунмæ
31. джеген — хъæзæй конд горцъе
32. енчег — йеске хæдзари гъомбæлгæнæг
33. енчегхæссæг — ами: енчег кæми гъомбæл кæнидæ, йеци хæдзарæ
34. еугæрон ма уисæ — хеваст ма уисæ
35. ефтигъд хатæни — фæндури арæзт тæнти
36. зæлдагæ — цилле
37. зæфцæ — æнæргьудийæй, устурзæрдæй
38. ивæрзун — дæхецæн нифс æвæрун
39. иджестæ — дæргъæ барæн къохи æнгулдзитæй
40. иливд — мæгур, æнæбон
41. ирайгæ хатт — рæстмæ балци
42. искæндзæнæн фæлдесонд — ниффинсдзæнæн кадæнгæ
43. ихæши — гъома, даруйнаг
44. камари — силгоймаги æвзестæ /сугъзæрийнæ/ ронæ
45. келбет — лæгигъæдæ
46. кем /æ кеми нæ'й/ — адæймаги мæтъæл уаг
47. кешена /хани кешена/ — уæладзуггун æмæхгæд мæсуг
48. ку хинцай — ку нимайай
49. куд ниррæмон — куд ниббухсон
50. къаршет — силгоймаги астæу æма гурæ æлвасæн фæтæн ронæ
51. къудур — ами: саргъ
52. ма дзорæ жин цъухæй — ма 'лгъетæ
53. ма ниссос уæд — ма нигъгъос уæд
54. ма уæд дин джебæл — ма байрæгæмæ кæнæ
55. мæрдзæстæ /мæрæ/ — гъæди хурфи æрдозæ
56. нади сæр — нади райдайæн
57. намазлæхъ — намаз гæнгæй уæргути буни итауæн горцъе
58. нæма бадумдта æ чирагъ — нæма ниххуссун кодта æ цирагъ
59. нæуæг сæр — нæуæг æмбал царди
60. не'сбеддзæнæй — ами: нæ 'ймæ байгьосдзæнæй
61. ниббадгæй дæ къæши — лæгмæ нæбал æрцæугæй /къæс — хæдзарæ/
62. нæ мин хинчи мæ сæри — нæ мин кæнис аргъ
63. носгутæ — ба гæнгутæ, цийнæ гæнгутæ
64. ниррæмун — ниббухсун
65. оссаг — нæ фиддæлти незаманон фиццаг ном
66. павзæ — гъæдгæрон, къотæрбун
67. пелиуантæ - гъома, тухгинтæ
68. ракæнон — æгъдау дæттагæ /цæстæмæ гæсгæ/
69. рæдзæхсун - пурх кæнун
70. рæтæнтæ - гæрзитæ, бæхбæл йести ласунмæ ке
71. бакæниуонцæ, уæхæнттæ
72. рæхги æ уод æ цохи'й — тагъд рамæлдзæнæй
73. рун — нез риуæ — фарнæ
74. салидæ — сæлун кæнидæ
75. сампал — топпи хай
76. сандæрахъ — ами: даргъкъах маргъи муггаг
77. саугурæй — саугурмæй
78. сæрбар — уæлбареуæгдæр
79. сос — сабур
80. сумæй — æнцадæй, æнæдзоргæй
81. тай — гъæздугдзийнадæ
82. тахун — хе, кенæ еске исфæлундун дарæсæй
83. уаггин — æгъдаугин
84. уаджимиссаг — дессаг
85. уæнгæл — ами: æнæуинон
86. унги — гъæунги
87. урундухътæ — гъæдин хуссæнтæ
88. уогæй æууæндун нæфæткæ — гъома, не 'нгъезгæй æууæндун
89. фазæ — къабазæ /сувæллон æ фазæбæл буруй/
90. фæлдемæн — кæнгæ миуæ
91. фæсхумтæ — гъома, æгадæ муггаг
92. фæууон дин финджи — фæууон дæ разæй /гъома, рамæлунмæ/
93. фæххаста косæгмæ æ уат — æрцудæй косæгмæ лæгмæ
94. фече — дарæсæй мæгур арæзт лæг
95. хатунцæ сæхе — нæ арази кæнунцæ
ишиста æ черхъ, е'схъæр,
æ сагъæдахъ, æ хъæма, æ йарцæ,
ишиста æ цæнгтæ, ишиста æ сæр
'ма æндонæй æстарцæ
96. черхъ — дууердигæй циргъгонд, хъæмайæй устурдæр
97. схъæр —бауæр гъæуайгæнæн æфсæйнаг хæдонæ
98. сагъæдахъ - саздахъ
99. арцæ — рагон даргъ циргъ тохæндзаумау
100. æ цæнгтæ — æфсæйнагæй конд цæнгтæ гъæуайгæнæн
101. æ сæр - æфсæйнаг ходæ
102. æстарцæ — /ухстарцæ/ — арци хузæн, фал цубурдæр
тохæндзаумау чи хати - ци кори, ниллæууис
ка ши джиуарбадт - саст шебури,
ка-фæшти, ка - мæтæжей...
103. шебур — гьæдæйконд æфсийни косæндзаумау
104. фæстæ — ами: нæмуг кæми ниххуаиуонцæ, еци дзаумау
105. мæтæже — пути æрдæг кæми цæуй, уæхæн тæскъæ
Автор - Гурджибети Фатима Бласкаевна.
