Дигорский язык
Видео
ЖЗЛ
Искусство
Достопримечательности
Поэзия
Фольклор

ПОЭЗИЙЫ АДӔМОН ӔУУÆЛТÆ

ПОЭЗИЙЫ АДӔМОН ӔУУÆЛТÆ

ПОЭЗИЙЫ АДӔМОН ӔУУÆЛТÆ

Джыккайты Шамил

ПОЭЗИЙЫ АДӔМОН ӔУУЛТÆ

Малиты Геуӕргийы тыххӕй чысыл нӕ дзурӕм ӕмӕ нӕ фыссӕм. Ӕмдзыхӕй йӕ хонӕм аив дзырды дӕсны. Фӕлӕ, хъыгагӕн, уыцы иумӕйаг ныхӕстӕй йӕ уацмысты сусӕгдзинӕдтӕ ӕвзарынмӕ никуы рахизӕм. Уымӕ гӕсгӕ йӕ аивады ӕууӕлтӕ нырма сты адӕмӕн ӕмбӕхст ӕмӕ ӕбӕрӕг. Уыдон раиртасын стыр куыстаг у. Мӕн дзы ам зӕгъын фӕнды ӕрмӕст иу миниуӕджы тыххӕй. Уый у айвады национ хуыз.
Бӕлвырд у иу хъуыддаг: Малийы-фырт у адӕмон поэт. Цы адӕмӕн фыста, уыдон ӕй зонынц ӕмӕ уарзынц. Цӕмӕн? Уымӕн ӕмӕ, фыццаджыдӕр, уыцы адӕмимӕ дзырдта сӕхи ӕвзагыл, дзырдта, сӕ царды ахсджиаг цы уыд, ахӕм хъуыддӕгтыл; хорз зыдта адӕмы зӕрдӕйы ӕууӕлтӕ, арф сын ӕмбӕрста сӕ бӕллицтӕ, сӕ сагъӕстӕ; хорз арӕхст уыдон ӕвдисынмӕ; йӕ ныхас уыд сыгъдӕг ӕмӕ бӕлвырд; арӕхстджынӕй пайда кодта адӕмон сфӕлдыстадӕй; йӕ хъуыдытӕ хӕстӕг уыдысты адӕмы зондахастмӕ; цы цард ӕмӕ цы цаутӕ ӕвдыста, уыдонмӕ каст адӕмы цӕстӕнгасæй, аргъ сын кодта адӕмон гуманизм ӕмӕ этикӕйы барӕнтӕй.
Адӕмондзинады сӕйраг ӕууӕлтӕй иу у национ хуыз. Уыцы хъуыддагӕн зынгӕ бынат ис Гегелы эстетикӕйы. Стыр философ фыста: «Так как предметом поэзии служит не всеобщее в научной абстракции, но изображение разумного в его индивидуальном проявлении, то поэзии повсюду нужны национальные черты, из которых она исходит; их состав и способ представления определяет также содержание и способ изображения поэзии и развивается в сторону полноты своеобразия и обособления. Восточная, итальянская, испанская, английская, греческая, немецкая поэзии - все это, безусловно, различны по духу, чувству, миросозерцанию, выражению и т. п.» Уыцы эстетикон фӕтк фидар кодтой уырыссаг революцион демократтӕ дӕр. Афтӕ Н. Г. Чернышевский амыдта: «Без местного колорита в обстановке, без национального элемента действующих лицах никак не могут обходиться настоящие романы, настоящие повести. Без местных красок и без национальных обычаев, мыслей, национальности характеров в действующих лицах нет ни вида реальности - правдоподобия — в действии, ни осязательности в действующих лицах. А без этих условий нельзя обходиться романам, повестям».
Зӕгъын хъӕуы уый, ӕмӕ, Чернышевский цы домӕнтӕ ӕвӕры, уыдон хауынц канд романтӕм нӕ, фӕлӕ цыфӕнды уацмысмӕ дӕр, суанг къаннӕг лирикон ӕмдзӕвгӕмӕ дӕр.
Гегелы эстетикон теори ӕппӕтвӕрсыг у. Философ поэзийы национ ӕууӕлтӕм кӕсы диалектикон хуызы. Ивы рӕстӕг, ивы адӕмы царды yaг, ивынц ӕгъдӕуттӕ, ӕмӕ уыдонимӕ ивы адӕмӕн сӕ зӕрдӕйы уаг дӕр, сӕ характер дӕр, сӕ хъуыдыкӕнынад ӕмӕ се 'нкъарынад дӕр. Иугӕр, афтæ у, уӕд ӕнӕ ивгӕ нӕй аивадӕн дӕр. Немыцаг поэзи ХV ӕнусы куыд уыдис, афтӕ нал уыд XIX ӕнусы. Афтӕ у ирон поэзийы хъуыддаг дӕр. Малиты Геуӕрги ӕвдыста йӕ дуджы хъӕууон цард, касти йӕм йӕ заманы кӕсӕнтӕй ӕмӕ йӕ ӕвдыста, уыцы цардмӕ хӕстӕгдӕр цы аивад уыдис, уый поэтикон фӕрӕзтӕй. Уый та уыд романтизмы айвад.
Геуӕргийы сфӕлдыстады национ хуыз куыд бӕркадджын у, уый равдисынӕн фаг сты 2-3 цӕвиттоны. Ӕркӕсӕм, уарзондзинад кӕм цӕуы ӕвдыст, ӕрмӕст уыцы ӕмдзӕвгӕтӕм. Цӕмӕн? Уымӕн ӕмӕ, иуӕй, фыссӕджы сфӕлдыстадыл дзургӕйӕ нӕ хъус фылдӕр фӕдарӕм социалон мотивтӕм, ӕмӕ нын ацы темӕ рохуаты аззайы. Иннӕмӕй, ирон поэзи йӕ равзӕрдæй фӕстæмæ сӕйраджыдæр райста социалон ӕмӕ граждайнаг ахаст, уыцы хъуыддаджы йын ис хъӕздыг традицитӕ, интимон лирикӕ та нæ литературӕйы стӕм ӕмӕ кадавар у. Уымӕй уӕлдай, интимон лирикӕ ӕргом кӕны иууыл ӕмбӕхстдӕр ӕнкъарӕнтӕ, иууыл уаздӕр бӕллицтӕ, ӕмӕ уыдон ӕвдисынӕн хъӕуы фидар дӕсныйад - уым бӕлвырдæй разыны поэты хъару.
Уарзондзинады лирикӕ хӕрз чысыл у нӕ адӕмон сфӕлдыстады дӕр. Кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, уыцы уавӕрӕн ис аххосӕгтӕ - историон, социалон ӕмӕ психологон аххосӕгтӕ. Хӕхты къуындӕг цард адӕймагӕй домдта фидар удыхъӕд. Уыцы домӕнтӕй ӕвзӕрдысты тызмӕг ӕгъдӕуттӕ. Гуыбынӕй дӕр, ӕнкъарӕнӕй дӕр хиуыл хӕцын уыд царды домӕн, уый сси ӕгъдау.
Уыцы ӕгъдауы сӕрты хызт, уый йӕхи кодта ӕгад, ӕмӕ худинаг, ууыл кодтой «къуыппӕн зарӕг, дзыхъхъӕн ӕмбисонд» - сатирикон зарджытӕ ӕмӕ ӕгадгӕнӕг ӕмбисӕндтӕ. Уыцы карз ӕгъдау уӕлдай тынгдӕр хӕцыд сылгоймаджы ӕнкъарӕнты рохтыл - нæ уыд чызгӕн йӕ уарзондзинадыл ӕргомӕй дзурӕн, хъӕрӕй зарӕн. XIX ӕнусы нырыккон ирон фӕндыр куы фӕзынд, уӕд уый уыди Хуыцауы хорзӕх хӕххон сылгоймӕгтæн - уый фӕрцы «сдзырдтой сӕ зӕрдӕтӕ», ӕмӕ нӕм уыцы аивад тыхджын уымӕн сырӕзти.
Бӕрцӕй бирӕ не сты Геуӕргийы лирикон ӕмдзӕвгӕтӕ дӕр, фæлæ бирӕ у сӕ ахадындзинад. Поэт арф зоны канд нӕлгоймаджы психологи нæ, фӕлӕ сылгоймаджы зӕрдӕйы уаг дӕр, йе 'нкъарӕнты ивӕнтӕ ӕмӕ фӕлхъазӕнтӕ. Уымӕн ӕвдисӕн йӕ зындгонд ӕмдзӕвгӕ «Ӕлхуйнӕ».
Ӕмдзӕвгӕ амад у ӕвзонг чызджы сусӕг сагъӕстӕй. Уый у монолог-исповедь, ӕмӕ йын уыцы зӕрдӕ ӕргомгӕнӕн фӕрӕз дӕтты уӕлтӕмӕн хару. Чызджы ныхас райдайы риторикон фарстӕй: «Ци кӕнуй цума ме 'лхуйнӕ, ку нӕбал зелуй дзӕбӕх?» Уыцы фарст нӕ ӕваст сцымыдис кӕны, баппары нӕ чызджы сагъӕсты зилгӕ гуылфӕны - уырдыгӕй нал вӕййы ӕнцонӕй рацӕуӕн. Чызг йӕхицӕн басаст, йӕ куыст рӕстмӕ цӕуылнæ цӕуы, уый аххосыл: «Мӕ цӕститӕбӕл уайунцӕ сау нимӕт ӕма сау бӕх». Æндер, ницы? Нӕ, уыдонӕй уӕлдай уыны, йӕ зӕрдӕ йын чи басыгъта, барӕджы уыцы цӕхӕр цӕстытӕ.
Цымыдисаг у, чызг барӕджы цы уавӕры федта, уый. Уӕлхӕдзар æлвыста, йӕхинымӕр сусӕг зарджытӕ кӕнгӕйӕ цыдӕртӕ мысыд – цард бӕллицты дунейы. Ӕваст уыцы дунейы фӕзынд реалон фӕлгонц – ӕцӕг барӕг. Баиу сты ӕмӕ схӕццӕ сты бӕллицтӕ ӕмӕ ӕцӕгдзинад, ӕрвон ӕмӕ зӕххон дунетӕ. Чызг уыд ахӕм психологон уавӕры, ӕмӕ сау барӕджы фӕзынд уымӕн рауад ӕнахуыр тыхджын тӕлмӕн (впечатление). Барӕг, цы уыд, уымӕй йӕм фӕкаст диссагдӕр, алӕмӕтдӕр. Ахӕм уавӕры барӕгимӕ иу ӕмдзаст фӕуын фаг уыд чызджы ӕвӕлтӕрд зӕрдӕ ссудзынӕн. Барӕг ӕй иу фӕкастӕй фехста, арвы фатау, ӕрттивгӕ хъама, ӕмӕ уый сагъдӕй баззад, царды фӕлтӕрдӕй уарт кӕмӕн нӕма уыд, уыцы зӕрдæйы.
Цӕмӕн хонӕм чызджы зӕрдӕ ӕвӕлтӕрд? Хӕххон цард афтӕ уыд, ӕмӕ чызг ӕхсӕнадмӕ цӕуаг нӕ уыд. Йӕ кары-иу куы бацыд, ӕрмӕст-иу уӕд араст фыццаг хатт стыр хъазтмӕ ӕфсымӕртӕ ӕмӕ сыхы лӕппутимӕ. Ам-иу ыл арӕх ӕрцыд, нӕ поэт кӕй ӕвдисы, уый цау. Уыцы азарӕй хызт у ныры чызг, уӕлдайдӕр горӕтты: иу фӕлгонц ын йӕ зӕрдӕ нӕма ссудздзӕн, афтӕ фӕуыдзӕн дӕсгай ӕндӕр фӕлгонцты аууон.
Уӕдӕ зӕгъӕн ис: ӕмдзӕвгӕйы архайӕг у, бӕлвырд заманы бӕлвырд ӕхсӕнадон уавӕрты чи цӕры, ахӕм чызг, йӕ характер ӕмӕ йе 'нкъарӕнтӕн ис бӕлвырд национ хуыз, афтӕ йӕ ныхасы уагӕн дӕр. Суанг йæ хъысмӕтӕн дӕр ис национ ӕууӕлтӕ. Цӕмӕй уыдон бӕрӕгӕй разыной, уый тыххӕй дыгурон ӕмдзӕвгӕйы фарсмӕ ӕрӕвӕрӕм Гетейы ӕмдзӕвгæ (баллада) «Пряха». Иу у сӕ темӕ, иу у сӕ идейон пафос, дыууӕйы дӕр ис ӕмхуызон цаутӕ, дзурынц сӕ чызджытӕ сӕхӕдӕг, фӕлӕ хицӕн сты сӕ хъысмӕттӕ, хицӕн у сӕ ныхасы уаг, уымӕн ӕмӕ сты хицӕн адӕмтæй,
Хæххон чызг йӕ фыдбылызӕн фемдзаст барӕгимӕ, ӕндӕр ыл ницы ӕрцыд. Немыцаг чызг дӕр ӕлвыста «фыдбылызы сахат» («в недобрый час»). Фӕлӕ уый цӕры ӕндӕр дунейы, уым ис ӕндӕр ӕгъдӕуттӕ, ӕндӕр yaг.

Вдруг – прохожий. Взгляд, вопрос –
Денешься куда же?
Хвалит лен моих волос
И льняную пряжу.

Вижу: чувств не может скрыть,
Я сама смешалась,
И моя льняная нить
Раз - и разорвалась.

Европейӕгтӕн иу фӕкаст фаг нӕу зӕрдӕ ссудзынӕн. Лӕппу сӕрибарӕй ныхас кӕны, фыццаг хатт кӕй уыны, уыцы чызгимӕ, ӕппӕлы йын йæ уындæй, йæ куыстӕй, Къостайы ӕмбисонды рувас халонӕй куыд ӕппæлы, афтæ. «Цӕстмӕхъус ныхас фыдбылыз хӕссы», ӕмӕ чызг фыдбылызы бахауд: уарзондзинады бӕсты сайды хызы.

Тут уж все пошло вверх дном:
Прялка и работа,

Хӕххон чызджы зӕрдӕйы баззад уарзондзинад сагъд хъамайау. Чызг у хиуылхæцгӕ ӕмӕ ӕмбӕхсы йӕ рыст - уый баззайдзӕн сусӕгдзинадӕй.
Нæ дзы ферох уыдзӕн барӕг дӕр, фӕлӕ йын уый баззайдзӕн рӕсугъд мысинагӕй, сыгъдӕг ӕмӕ уынддаг фӕлгонцӕй. Уыцы уавӕр ын йӕ трагеди кӕны рухс ӕмӕ бӕрзонд.
Трагикон у немыцаг чызджы хъысмӕт дӕр, ӕрмӕст ӕндӕр хуызы. Уый бавзӕрста рӕстӕгмӕ уарзты цин, ӕмӕ йӕ рыст у уый фӕстиуӕг.

То, что я сплела с дружком
В сладкие мгновенья,
Не схоронишь нипочем,
Как иголку в сене!

Куыд ӕмбӕхса йӕ худинаг? Куыд уыдзӕн йӕ цард дзӕгъӕлзад сывӕллонимæ? Уыцы фарстатӕ сты йӕ сагъӕс, йӕ рыст. Уыдон ын йӕ трагеди кӕнынц уынгӕг ӕмӕ тар.
Афтӕ, иухуызон цаутæй (чызг ӕмæ лæвппуйы фембӕлд) хицӕн æгъдæуттӕм гӕсгӕ райтынг хицӕн хъуыддӕгтӕ, уыдоны рабӕрӕг хицӕн национ характертӕ.
Адӕмон удыхъӕд равдисынӕн ноджы ирддӕр цӕвиттон у къаннӕг лирикон шедевр «Зар». Уый у хуымӕтӕг зӕххон, фӕлӕ рӕсугъд æмæ тыхджын уарзты зарӕг. Ам уацмысы фидауц у национ колорит, национ мон. Ӕмдзӕвгӕ у хӕххон патриархалон лӕппуйы монолог. Уый нын уӕзданӕй зӕгъы йӕ фӕндон:

Мӕ синхон кизгӕн ӕ зӕрдӕ
Ку зонинæ, ку, бӕлвурд,
Уӕд зӕгъинӕ ин цидӕртӕ,
Уӕд зӕгъинӕ ин еу дзурд...

Уый у хæдӕфсарм æмæ æнӕрцæф лӕппуйы зӕрдиаг бӕллиц. Немыцаг лӕппу фыццаг фембӕлдӕй райдыдта ӕнӕзонгæ чызджы фидауц стауын. Хӕххон лӕппу йӕ сыхаджы рагӕй зоны, фӕлӕ йын бӕлвырд нæ зоны йӕ зӕрдӕйы ахаст. Уымӕ гӕсгӕ сӕрыстыр лӕппу у хиуылхӕцгӕ, дзӕгъӕлы дзырдӕй кӕны ӕфсӕрмы: цы нӕ вӕййы, чызг ын йӕ уарзондзинады ныхас айсдзӕн ӕфхӕрдӕн, науӕд ӕй раздахдзӕн ӕнӕ дзуаппæй. Ахӕм уавӕры сӕрыстыр лӕппу тӕрсы ӕгад ӕмӕ худинагӕй.
Уӕздан лӕппуйы уарзт у сыгъдӕг ӕмӕ бӕрзонд. Бӕгуылӕг хъуамӕ фыццаг базона, чызг ӕм цы зӕрдӕ дары, уый, ӕрмӕст ын уӕд зӕгъдзӕн «йӕ уарзон ныхас. Минӕвар та йӕм барвитдзӕн уыцы ныхасы фӕстӕ. Уыдон сты, йӕхицӕн дӕр ӕмӕ чызгӕн дӕр аргъ чи кӕны, ахӕм уӕздан адӕймаджы ӕууӕлтӕ.
Дыккаг строфайы мидис у лæппуйы стырдӕр баӕллиц. Чызгмæ минæвар - фӕцӕуид гӕды. Гӕды цӕмӕн? Зын у бӕлвырд дзуапп раттын. Ныккӕсын хъӕуы нæ фыдӕлты царды ӕрфытӕм, рафӕлгъауын хъӕуы се 'гъдӕуттӕ, сӕ уырнынад. Уыцы хӕдзарон цӕрӕгой цыдӕр хуызты бар дардта къонамӕ, къона та хӕдзары сӕйраг у. Ацы хатдзӕгмӕ нӕ кӕнынц строфайы фӕстаг рӕнхъытӕ дӕр:

Æрхӕссидæ мин лавари
Ӕрхи агӕ ӕд рӕхис.

Аг ӕмӕ рӕхыс - хӕдзары табуйаг дзаумӕттӕ, йӕ царды нысан, йæ фарны символ. Афтӕмӕй лӕппуйы бӕллицтӕ нысан кӕнынц йӕ уарзонимӕ ног хӕдзар, ног бинонтӕ скӕнын.
Уӕлдай алӕмӕтаг у фӕстаг (3-аг) строфа.

Десæ-месæ уӕд сор-серæ
Исфицинæ аги дзаг,
Бахуӕринæ уотæ берæ
'Ма фӕууинæ кæуйнаг...

Ацы ныхӕстӕ сты сусӕгдзинӕдты къуыбылой. Поэзи арвӕрдыны хуызæн у, - нæй йӕм къухӕй ӕвналӕн, нӕй йӕ сӕрты агӕпп кӕнӕн. Тыбылты Алыксандр фыста, зӕгъгӕ, «стихи Малиева полны неуловимой прелести и грации». Поэзи ӕмӕ антипоэзи кӕрӕдзийӕ куыд хицӕн кӕнынц, уымӕн ӕвдисӕн ацы строфа ӕмӕ йӕ тӕлмац.

Я к огню тогда подсел бы.
Наварить бы уж сумел
Я сор-сера. И поел бы
Столько, сколько бы хотел.

Ӕрттиваг сталы фестад цъыфы къуыбар. Ам нӕй поэтикон зӕлынад, нæй дзы нывӕфтыд ныхас. Фӕлӕ диссаг уый нӕу. Диссаг уый у, ӕмæ хӕххон лӕппу ӕппӕлы йӕхицӕй: базонид сир фыцын, йӕ бӕллиц у фаг бахӕрын. Афтæмӕй на герой агæпп ласта пъовырæй, разынд — дæлæмæ дæр, уæлæмæ дæр гуыбындзæл. Фехӕлд мидис, æмæ фехӕлд национ характер.
Цы зӕгъы поэтӕн йӕхи герой та? Уӕддӕр цӕмӕты бӕллыд, уыдон куы 'рцӕуиккой, уӕд фыр диссагӕй сир сфыцид, афтӕ бирӕ дзы бахӕрид, кӕуинаг куыд фӕуа. Цы сты уыцы митӕ, цы нысан кӕнынц? Лӕппуйӕн стыр амондӕй йӕ сӕр разилид, ӕмӕ кӕнид ӕрра митӕ. Сир у сылгоймӕгтыхӕринаг, кодтой йæ зиууонтæн. Сиры хӕрдæй лæппу февзӕр, уӕд, уый ӕцӕгдӕр кӕуинаг хъуыддаг у, фӕлӕ, Есенины загъдау, «хмельному от радости пересуду нет». Сӕрыстыр, уӕздан лӕппу ахӕм ӕрра митӕ кӕныныл разы кӕй у, уый дзуры йе стыр уарзондзинадыл. Хиуыл хӕцгӕ хӕххон лӕппуйы ӕрмӕст ӕгӕрон амонды цырв ахизын кӕндзӕн хӕххон этикӕйы арӕнтыл. Уыцы адӕмон миниуӕг ӕцӕгӕлон уыд уырыссаг тӕлмацгӕнӕгӕн, уый нӕ бамбӕрста ныхӕсты нысан ӕмӕ зыгъуыммӕ рацарӕзта уацмысы мидис.
Поэты лирикӕйӕ ӕрхастам ӕрмӕст дыууӕ цӕвиттоны дыууӕ ӕмдзӕвгӕйы. Уыдонӕн дӕр нӕ равзӕрстам се 'ппӕт аивадон ахорӕнтӕ, йæхæдæг дæр у сӕрмагонд куыстаг (Иу дæнцæг мырты фæлхатӕнтæй: зӕгъӕм, ӕмдзӕвгӕйы музыкалон зӕлынад цӕй руаджы ӕвзӕры, уый «Ӕрхӕссидӕ мин лӕвари Ӕрхи агӕ ӕд рӕхис».). Фӕлӕ ацы ӕмдзӕвгӕты зыны поэты дӕсныйад, йӕ адӕмондзинад. Уыдон нын ӕвдисынц, национ ӕууӕлтӕ поэзийӕн йӕ дарӕс нӕ, фӕлӕ йӕ уд ӕмӕ йӕ туг кӕй сты, уыцы ӕцӕгдзинад.

См.: Ирæф №2, 1991 анз.

Возврат к списку