Дигорæ æма Донифарс - æзнæгтæ
Донифарси къубус нирризтæй, æма Кобегкати Айдарухъ урундухъæй рахауд-
тæй.
— Ци дессаг æй, ракæсетæ æндæмæ! — загъта Айдарухъ.
’Ма ракастæнцæ, ’ма — Фæснæли сæри арви дуар байгон æй, зæгъгæ.
— Тагъд Тулабегмæ бадзоретæ! Е нин ку нæ равзара, уæд махæн ка еруй!
Дзанайти губур Дзанаймæ дæр бадзурдта:
— Мæрдхуссæ ку никкодтай! Нæ къубус æ бунтæй ку нирризтæй, уæд куд хуссис?
Ци адтæй, куд адтæй, зæгъгæ, æма ’й Хуцау Донифарси фæккæнæд!
Разелæн кодта Тулабег дæр, æма Къумбулти дæр, Лезгори дæр, Донифарси дæр
гъог зайæг дæр нæ разиндтæй.
— Устур Дигори’й æдта Хуцау фæккæнæд, — зæгъгæ, æма уоми дæр рахаттæй,
æма уоми дæр неци разиндтæй.
Уоми дæр ку неци разиндтæй, уæдта загъта:
— Кæд Дигори рантæстæй, уæд æй Хъубадтæй ма фæккæнæ, Хуцау, Абисалтæй, Туйгъантæй æй фæккæнæ! Туйгъантæй ку уа, уæд Туйгъантæ тумбул финги фæсте цæуагæ’нцæ, уонæн уомæй ести бакæндзинан. Абисалтæ ба дæргъæхсарæ æма цубуркъох æнцæ, æма етæ ба сæ цъухæй ку радзоронцæ, уæддæр сæ къохæй ба неци кæндзæнæнцæ. Хъубадтæ ба цъухæй лигъз дзорунцæ, зæрдæй ба хæран æнцæ, æма’й Хуцау уонæй ма фæккæнæд!
Рацудæй Тулабег, æма ибæл надбæл фæббон æй. Дигорæбæл раздахтæй, Дигори ма бабæрæг кæнон, зæгъгæ, ’ма ибæл согдзаутæ сæумæраги заргæ иссудæнцæ.
— Цæбæл заретæ, Дигорæ, сæумон ахъуз уæ цæститæ ку къахуй; фæстæмæ ку раздæхайтæ, уæдта уин Æхсинтти дунгæ уæ реугудуртæ ’ма уæ уæрагисæртæ ку басуйун кæндзæй?
Етæ ба загътонцæ:
— Куд нæ зарæн? Хъубадти Тазæретæн зæрæрдæмæ лæхъуæн райгурдæй; уой ба Нигколти истур Иналухъ енцег хæссуй; уоми ба сау бæгæни ахид уодзæнæй, галæвгæрстæлтæ’й уодзæнæй, æма уоми мийнасæ кæндзинан.
— Æ цъæхбæл ин бацийнæ айтæ, фал уин æй æ бор рæгъæдмæ Хуцау ма рахъæртун кæнæд!
Ниццудæй æма Нари Нигколти Налухъмæ баздахтæй ’ма ин загъта Налухъæн:
— Хуцауи хуарзæнхæбæл дин фæййауодæнтæ дæ зæронд мæрдтæ, зæронд мæрдтæ ка’римиста!
Е ба ’й фæсмардта Тулабеги.
— Нæ мæрдтæн ке равардтан, е сæ фагæ уæд, фал кæцæй фæдтæ, нæ берæгъи хай? Хуарз нæбæл æрцудæй, Хъубадти Тазæретæн зæрæрдæмæ лæхъуæн райгурдæй, уой ба енцег хæссун æма æгтæ уомæн аразун.
— Хуарз, хуарз! — уомæн дæр бабæй загъта: — Æ цъæхбæл ин бацийнæ дæ, фал ин æ бор рæгъæд ма фæууинæ!
Фæййагайдта уордиги æма, Хъубадтæ кæми цардæнцæ Фæснæли, уоми исмедæг æй. Уоми гъазт адтæй, æма гъазун байдæдта уæллагкоймаги рæуони, фæсмæрæг ба ’й н’ адтæй. И уатмæ фæммедæг æй æма æфхъæддон уоси фарсæй сувæллон фелваста æма’й æ думæггаги æрбатухта. Дуармæ ку рахъæрттæй, уæдта сувæллон ницъцъæхаст кодта.
— А бабæй нæ берæгъи хай ку æй, — зæгъгæ, ’ма ин æй рарæмухтонцæ, æхуæдæгка ралигъдæй.
Донифарс тарстæнцæ.
Хъубадти Тазæрет загъта:
— Уæхæн игурд мæмæ ку райгуридæ, æма Хъанухъти æфсæн дуарæй æ бæхæн цуппар цæфхади ка искæна!
— Ци амал ин искæнæн, — зæгъгæ, æма донифæрсаг кизгæ нарон уосæ адтæй.
— Нæ дзедзегъæстæ ку фæцайдæ, кæдимайдима æ зæрдæ фæлмæндæр адтайдæ.
Гъема ин донифарсаг кизгæ æ гъæлæсмæ дзедзе ниттагъта, æма бабæй ницъцъæхаст кодта ’ма донифарсаг дзедзе æ хъури нæ рауагъта.
Нæ бантæстæй енцегдзинадæ, æма, куд дзорунцæ, уомæ гæсгæ æфсæн дуарæй еу гæппæл ратудта, цæфхæдтæ’й искодта. Æ фидæн ин æ цирти цормæ фæццудæнцæ æма’й бахуастонцæ:
— Дæ уосиат дин дæ фурт исæнхæст кодта: Хъанухъти æстур æфсæн дуарæй æ бæхæн цæфхæдтæ искодта.
Дигорæ æма Донифарс кæрæдземæн тухтæ кодтонцæ
Дигорæ ’ма Донифарсæн сæ дони бун нæ рæсог кодта æма кæрæдземæн, сæ бон ци адтæй, уомæй нæ аурстонцæ тухæ кæнунæй.
Ниццудæй бабæй Тулæбег Дигорæмæ Дзайнухъти къуæребæласи. Æхсæвæ æрæмбурд æнцæ. Фингæ идзагæй лæудтæй, синон дæр æ астæу ивард, æ сæри ба царæбæл адтæй гинкъос, алли дзæбæхдзинадæй арæзт, ’ма ибæл кафтонцæ фингæбæл ’ма лæбурдтонцæ, ’ма неке къохи æфтудæй, неке имæ хъæрдтæй.
Тулабег ба фæсдуар истадæй феций хъæппæлти. Уæдта, Хъубадтæй еу хъал ка ’дтæй, ейæ ин æ къабазæбæл фæххуæстæй æма ’й рагæлста:
— Ду дæр ракафæ, уæллагкоймаг!
Разелæнтæ кодта; фингæй дæр неци фезмæлун кодта, уæдта февналдта æма:
«Æллæх, æллæх, мæнæ имæ кумæ исхъæрттæй, зæгъгæ, еу ма ракафай, хуарз
лæг», зæгъгæ. Еу ма ракафта ’ма дзæбæх ракафта ’ма ’ймæ уæдта фæллæбурдта
Гинкъосмæ ма ’й ратудта.
— Йæ, уæу-уæй, нæ гинкъос нин уæллагкоймаг ку ратудта, — зæгъгæ, гъигæ
сæмæ фæккастæй.
Кæми ’й базудтонцæ, Тулабег ке адтæй, уой.
Æхсæвæ фæнниуазтонцæ. Е ба ниццудæй искъæтмæ æма хисти фиртæнттæ ниццагъта еугурæйдæр, уæдта сæбæл хæрæг никъкъуæхтæ кодта ’ма сæбæл уой рагæлститæ кодта, æхуæдæгка ранæхстæр æй, гинкъос æ рагъи ниббаста æма æ дивилти медæгæ æрбафардæг æй.
Æрбонæй, ’ма ибæл фæндагбæл æмбæлун байдæдтонцæ ма ’й фарстонцæ, кæми адтæ, зæгъгæ, ’ма син загъта:
— Дзайнухътæн сæ мадæ рохсаг уæд, мæ бон куд адтæй, уотæ байурстон, æма нур уæхуæдтæ уæ хестæр, уæ кæстæрбæл бафедауетæ.
Дони ардæг ку фæцæй, уæдта ’й расурдтонцæ:
— Нæ берæгъи хай бабæй ку адтæй, ’ма ’й ку нæ базудтан! Барæн, мах дин аци гъуддаг нæ зæрдæбæл бадардзинан æма дæ еу рауæн ердзинан, — зæгъгæ, банхъерæн имæ кодтонцæ.
— Уой, æнæхъиамæт уотæ, уæ мæрдтæ дæр рохсаг! Ардæги уæлæмæ ба мæ æмбал нæбал гъæуй, мæхуæдæг дæр цæудзæнæн.
Донифарси нихæсмæ ку бакастæй, уæдта дес кодтонцæ:
— Арæби, æ ци гъæла дигорон æй, хуæрнæги бони куд иссудæй!
Ку ’рбахъæрттæй, уæдта ибæл бацийнæ ’нцæ, а ба нæхе лæг ку æй, зæгъгæ, ести хабæрттæ нин дзордзæнæй.
— Кæми адтæ, Тулабег?
— Адтæн, Дзайнухътæн сæ мадæ рохсаг уæд, уонæй мæмæ хонæг адтæй, æма уоми адтæн.
— Мадта нин хабар ести зæгъæ, куд хуæрнæг адтæй?
— Куд зудтон, уотæ син байурстон, ’ма син раарфæ кæнетæ: мæнæ уин хестæртæ сæ хунæ æрбарвистонцæ, — æма сæмæ фиртонгъостæ балæвардта хестæртæмæ. — Кæстæртæ, сумахмæ дæр фæдзахстонцæ: «Ка нæ зинадæ кæнуй, етæ нæ бабæрæг кæнæнтæ», — æма уонæмæ бабæй хæрæги гъостæ балæвардта: «Уæ сувæллæнттæ цæргæ кæнæнтæ, уонæн сæ рæвдауæнæн байуаретæ!»
’Ма сæ алке байурстонцæ. Фæйинарфитæ кодтонцæ, æгайтима не ’знагæн æзнаггадæ ракодтай, зæгъгæ.
Дзайнухътæн сæ зæрдæбæл даргæ гъуддаг куд н’ адтæй, æма уæдта Дигори æфсад искодтонцæ. Донифарсæн ба адтæй æ астæути зæнхи бунти дон арæзт, æ сæри ба мæсуг, æма син сæ дон ниййауаздзинан, зæгъгæ, æма тæккæ хумти уæлиаути æрбацудæнцæ. Дæллæй сæ еу фæггæрах кодта, æма Дзайнухъи-фурт разæй куд цудæй, уомæ гæсгæ рахаудтæй.
’Ма сæмæ Донифарс гъæр кодтонцæ:
— Уæ алли фæндаг уотæ фæндараст! Сæргин саг уе ’хсæвæр, уотемæй цотæ!
’Ма раздахтæнцæ фæстæмæ.
Уæхæн тухтæ кодтонцæ кæрæдземæн Дигорæ æма Донифарс.
Уомæн (Тарион Тулабегæн) æ лæхъуæн ба Хабиц адтæй, ’ма уой кæсæги æфсад рамардтонцæ. Уомæн байзадæй хуарз лæхъуæн, Тотай, зæгъгæ. Еци Тотай Дигорæ ’ма Донифарси ’хсæн хъалаур мæсуги бадтæй. Дигорæ берæ адтæнцæ, Донифарс ба мæнги, ’ма си тæрсгæ кодтонцæ.
Дигорæ бабæй тухæ кодтонцæ æма бабæй æфсади ниццудæнцæ. Хъалаури мæсугмæ ку ’рбахæстæг æнцæ, уæдта Туйгъантæй еу сæ разæй цудæй, æма ’й Тотай фехста æма ин æ мæкъустæг басаста, æма æ бæхæй рахаудтæй.
— Кæд мæгур лæг адтæ, уæд мæгурдæр фæууо! Баделон кæд адтæ, уæдта мæ фидæн фæлдист фæууо! — уотæ ма загъта Тотай.
Раздахтæнцæ уой хæццæ етæ дæр.
См.: Уæдати Хъубади. Тауæрæхътæ, аргъæуттæ æма дигорон царди хабæрттæ. 2012 анз.
