ХÆЛАР ÆМА ХÆРАМ
Дзæрæхи кадæнгæ
Сæ над еу фæууй сæ даргъ фæндагбæл,
Етæ цæунцæ, дзубандигæнгæ.
Хæрам лæг цæуй фестæгæй бæргæ,
Хæлар лæг, раст лæг - йæ аласабæл.
Хуцауи уарзон мæгур хæлар лæг
Зæгъуй е ’мбалæн: «Табуафси, мæ хор,
Атæ фæххуæцæ мæ фæллад бæхбæл!
Мæ ком ниссор æй фур æдонугæй...
Рæсог уазал дон ауæхæн бони
Фæндаггон лæгæн дзенет æй, дзенет!»
Æ бæх фездахуй фæснадмæ-донмæ,
Æргæпп кæнуй ’ма æ бæх февæруй
Хæлар зæрдæ лæг хæрам æмбалмæ.
Æнцад ниххезуй и арф мæскъæмæ,
И арф мæскъæмæ - сауæдонæмæ.
Ку ссатæг кæнуй æхе, ку схезуй,
Бæргæ ракæсуй æ фалæмбулай;
Рагъæуай-багъæуай, уинуй идардмæ:
Е ’мбал фæттæхуй йæ аласабæл,
Йæ аласабæл, йæ фæллад бæхбæл.
Бæргæ ниххуайуй æ уæраги сæр:
«Ку мæ фæссайдтай æмбалдзийнадæй;
Æмбалхуар ку дæ. Хуцау - дæ фагæ:
Ци ма ин кæнон, ци ес мæ къохи,
Æз фестæгæй дæр бæргæ лæсдзæнæн.»
Цæунти фæууй Хуцауи раст лæг.
Рахæтуй сах хор изæрæрдæмæ;
Идардмæ зиннуй толдзæ бæласæ,
Уомæ ниццæуй мæгур æфхуæрд лæг.
Бæласи буни æртæ бадæни,
Æртæ листæни фæрсæй-фæрстæмæ.
Ниддес уй лæгай - Хуцауи уарзон:
«Æз ани бæрæг æнæ рартасгæ
Нæ ниууадздзæнæн; мæ сайтани хай
Ами кæд бадуй, уæддæр нæ зонун», -
Зæгъгæ, ку схезуй бæласи сæрмæ.
Æрталингæ уй, фитдзаг æстъалу
Куддæр сасодзуй, уотæ ба кæсуй:
Арс æрбацæуй, берæгъ æ фæдбæл,
Сæ фæсте робас - Сирдони думæг.
Астæугкæй сбадтæй, æ дзæмбу сдæргæ,
Гъолон æфцæг арс е ’стур бадæни;
Æ галеу фарсæй хуалхуар цъæх берæгъ;
Æ рахес фарсæй, æ думæг телгæ,
Нæ робас кæнуй «гуассæ-нисси» бадт.
Уæд арс райдайуй æ бæзгин хъурæй:
«Æз аци бонæ уæртæ хонсари
Дони билæбæл мура бæласæ
Уохæн иссирдтон, мудæй е ’дзагæй!
Къуæрей фагæ мин уæддæр уодзæнæй!
Мийнасæгæнгæ ’ма фарни зар дæр
Гъæди никкæнун... идзаг - мæ губун!
Офф-офф! Мæ хортæ, æ муд куд хуарз æй!»
Берæгъ райдайуй: «Æз дæр абони
Æзинæй хуæздæр мæхе нифсастон.
Мийнасæ кæнун уалдзæгæй нурмæ:
Муртазатæбæл цæруй мæ фиййау,
Æгас фондз анзи хæтуй хъæрæуæй
Æ рахес цæстæй, бæргæ иннæ дæр
Ку батар уидæ, берæгъи нивæн...
Хъæрæймаг имæ - сайгæ мæ кæнис!
Нæбал ди тæрсун! Кæцæй нæ уинуй,
Раст ецирдæгæй фæууй мæ лæбурд...
Мæхе бацæнцæ нард косæрттæгтæ,
Тъæпп хауй нур дæр фидæй мæ хитъин.
Фиййауæн хуасæ мæхецæй æндæр
Аци дуйнебæл ку неке зонуй.
Æ фусти астæу сау гулу сæгъæ,
Куддæр байсæрда æ хъæрæу цæстæ
Уой тогæй, уотæ мæнæн мæ ком - баст!
Ку не сресидæ мæ губун уæдмæ,
Цалдæнмæ уомæн хуасæ скиндæуа,
Ести радзорæ, нæ кæстæр хуæрæ!»
Робас ку дзоруй, æ губун хафгæ:
«Миститæ арæх - нæ лигъз будури,
Хуцауæй боз дæн: æз бон-изæрмæ
Гъазун æхцатæй, сугъзæринттæ ’ма
Кæдзос æвзестæй - дæлæ надгæрон
Уони ку ссирдтон и къотæр рæбун,
Сæумæ дæр цæттæ ’й мæ гъазæн гъолæ».
Сирдтæ фестунцæ сæумæ рагиау,
Алке æ надбæл фæффудвæндаг уй.
Æрхезуй лæг дæр бæрзонд бадæнæй,
Сæумæ ку ссеруй æхца ходи дзаг,
Æхца ходи дзаг - робаси гъазæн.
Уайун байдайуй Хуцауи раст лæг
Уæлæ къолæмæ, уоми раеруй
Мура бæласæ; мура бæласæ
Мудæй е ’дзаг æй, уорс-уорсид мудæй.
Æхе нифсадуй, æ хæтдзæ дæр ма
Хæссун байдайуй хъæрæу фиййауæн;
Муртазатæмæ æрхæтдзæ ’й нæ лæг,
Уоми фæндагбæл уинуй фиййауи.
Салам ин раттуй: «О, дæ фонс берæ!»
«Берæ фæццæрæ! Медæмæ, уазæг,
Мæ уосонгæмæ! Æдонуг кæд дæ?
Уæртæ гъосини хуарз тæнæг къумæл,
Æстонг уодзæнæ - фид нæмæ арæх!
Фестæг лæг ку дæ, кæцæй фæндараст?»
«Атæ ’ма атæ», - зæгъгæ, радзоруй
Мæгур æфхуард лæг æ бæхи хабар.
«Хуцау ке кæна, - дзоруй хъæрæу лæг, -
Е хуарз ку хуннуй: æз дæр фондз анзи
Хæтун хъæрæуæй, мæ еу цæстæ ма
Бæргæ фæлгæсуй цъæх будуртæмæ
Мæ сау фустæмæ, гъолон сæгътæмæ;
Кунæг кæнунцæ мæ хуæздæр фустæ...
Мин сæ нимадтон - нур мин кæд æнцæ
Фараст инсæдзи цуппар гъæуаггин.
Еу гадздза берæгъ мæбæл сагъудæй,
Цард мæ нæ уадзуй, цæгъдуй мæ фусти!
Ме ’ннæ цæстæй ма æз ку скæсинæ
Есгæд - мæ маст ин уæд бахатинæ».
«Æз дин ку зонун дæ цæсти хуасæ!» -
Зæгъуй хæлар лæг уæд æ фусунæн.
Фиййау ниссурх уй: «Корун ди, уазæг,
Айуан ма кæнæ, дæуæй æфхуарддæр
Лæг кæд разиндтæй - уæддæр уомæй хъал
Дæ зæрдæ ма уæд! Уæллаг ци ’рхæссуй,
Уой неке зонуй е сфæлдесонтæй!»
«Дæ сæгъти астæу сау гулу сæгъæ...
Æрбайæвгæрдæ, æ гъар тогæй дин
Дæ хъæрæу цæстæ æз байсæрддзæнæн,
Хуцау æ гъуддаг уотæ аразуй».
Лæг фæггæпп ласуй, æ гулу сæгъæ
Æрбайахæссуй, райкосарт кæнуй.
Сæгъæн æ тогæй Хуцауи раст лæг
Уайтагъд райсæрдуй фиййауи цæстæ,
Фиййау ракæсуй дууæ цæстемæй,
Кинау низзелуй уæд æ фур цийнæй,
Хинцун байдайуй æ хуæрзгæнæги.
И сæумæ ба ин æ фустæн се ’рдæг
Ку стумбул кæнуй раст лæги разæй.
Цæун байдайуй Хуцауи уарзон,
Хуцауи уарзон, кæдзосзæрдæ лæг,
Фембæлуй ибæл æ хæрам æмбал:
«Æз ба ма, - зæгъуй, - дæу ку агурдтон
Уæдæй ардæмæ, дæ бæх дин ластон.
Кæми дин адтæй еци фусти къуар?»
Раинсæдзоруй хæларзæрдæ лæг
Æ хуарз хабæрттæ. Хæрамзæрдæ лæг
Соцъагæнагæ ’й: «Цæуон ахсæви
Еци толдзæмæ, æз дæр бавзарон
Мæ нивæ, мæ хор! Хуæрзæбонæ бал!»
Фæннæхстæруй ’ма бæласи цонгбæл
Æрбадуй, бæргæ, зæнхæмæ хæстæг,
Зæнхæмæ хæстæг нæл гогузи бадт.
Зæгъуй æ зæрдтæй: «Æз син сæ дзурдтæй
Еу дæр дзæгъæли нæ рауадздзæнæн».
Сах хор куд фæцæй нæ хуæнхти аууон,
Æрбацæунцæ, сæ гъирнун цæугæй,
Разæй - гъунтъуз арс, е стур дзæмбуйæй
Сикъит ку скалуй æма нимбохуй,
Низзугъгъутт ласуй æ разæй дортæ,
Æхе ниггæлдзуй фæлмæн листæнбæл;
Æ фæдбæл робас мæтъæл-мæтъæлæй,
Нур райдайдзæнæй-уæд райдайдзæнæй
Тъиф-тъифæй кæун нæ гæди силæ.
Æрæгиау ба къулух-къулухæй
Гъæрзгæ ’ма нæтгæ нæ цъæх абæрег
Æрбацæйхилдæй, æ листæнмæ дæр
Æнхæст не схæццæ ’й, хъæбæр зæнхæбæл
Æрхаудтæй, æ къах æвзагæй стæргæ.
Зæгъуй гъунгун арс: «Рамардтæн судæй!
Фæццудтæн бабæй мæ еубонтиггон
Бæласæмæ, ’ма мудæн æ кой дæр
Нæбал ес, нæбал, фæммин æй къагъд æй.
Ухстбæл цума ’нцæ ’мæ сау артæнтæ,
Уотæ содзунцæ... гъе, уæууæй, уæууæй!»
Робас райдайуй кæунгъæлæсæй:
«А дууæ бони æз дæр агорун
Ме ’хцатæ, фал - фæмминсæхаст æй,
Цæмæй гъаздзæнæн амæй æндæмæ?»
Берæгъ ниннæтуй: «Хæдзаруат бадæн!
Абони бабæй хъæрæу фиййаумæ
Багъузтæн æма, фустæн сæ нарддæр
Куддæр раскъафтон, уотæ мæ фиййау
Æ хъæрæу цæстæй ракастæй æма
Æ даргъ хъæрæймаг æ сау агъодæй
Æваст фелваста, фæггæрах ласта...
Æркæсетæ-ма, мæ рахес къахæн,
Мæ фæстаг къахæн æ фади гъолæ куд ниццæхморæ 6й...
Мæ тæрегъæдæй ку фæххæтидæ мæнау къулухæй!
Дес цæбæл кæнун... сумахæн дæр ма
Уæ муд, уе ’хцатæ хæтгæ лæг ссерæд,
Фал мæ фиййауи цæсти хуасæ ба
Ку неке зудта мæхецæй æндæр!
Хуцауи дессаг, ка ин æй загъта?
Игъосгæ нæмæ маке кæнæд, ма?
Искæсетæ ма бæласи сæрмæ».
«Уæлæ ’й!» - гъæр кæнуй цъæхснагхъур робас.
«Уæлæ ’й!» - нимбохуй гъолонæфцæг арс.
«Исхезæ имæ уæлæмæ, робас!»
«Ци ма мин кæнай? - зæгъуй ин робас, -
Мæ мæгур сæр мин ницъцъæлæ кæна?»
«Исхезæ имæ, нæ цурд лæборæг!»
«Кумæ уин хезон къулух-къулухæй!
Дæхуæдæг, баба, ма рауадзæ, ма!»
Арс дæр фæллæууй æ фæстæгтæбæл,
Хезун байдайуй хæрами фæдбæл,
Е дæр хезунæй ку нæ ауæрдуй
Уæлдæрæй уæлдæр бæласи цъопмæ,
Уордæгæй æхе бæргæ нинтъохуй.
«Ма рауадзетæ!» - æмбохуй уæллаг.
Уæд е скъелæбæл нæ хæрам лæгæн
Робас ниххуæцуй æ циргъ æнсуртæй,
Берæгъ дæр имæ къулух-къулухæй æхе батæруй.
Лæу-лæуæй сæмæ æрхъæртуй арс дæр æма нимпурсуй
Мæгур хæрами! Дæ фудгол уотæ!
Хæрам бабун æй, хæрами фæндаг
Берæ нæ хæссуй, цубур æй, цубур!
Хæларзæрдæ лæг адæми рæнгъи
Цæруй дуйнебæл æ рæстдзийнадæй
Адæми уарзгæ, Хуцауæй тæрсгæ.
«Дигорон кадæнгæ». Туйгъанти Мухарбеги финст.
«Владикавказ, Типолитография З.И. Шувалова», 1911, 16-23 ф.
Феппайуйнаг. Аци кадæнгæ, æвæдзи, Саулати Дзæрæхи дзурдтæй финст æй.
