Гадати Лазæр
МАХ БЕРӔ ЦÆРДЗИНАН
Цъизи дони билгӕрон ӕхсӕвӕ'й нур, ӕнафонӕ, фал нин рахецӕн нӕййес кӕрӕдземӕй. Мæ хъури буни де'хсицгон, фӕлмӕн уолӕфт. Дӕ бауӕри алли фезмӕлд дӕр ӕнкъарун.
Дууӕ уоди исеу ӕнцӕ, 'ма тог ӕмцӕф кӕнуй. Æхсӕви тарӕй уги тарст гъӕрмӕ фестъӕлфис. Ма тӕрсӕ: ӕрдзӕ уарзондзийнадӕн ӕ хъозон ӕй, ӕзнаг ин нӕй…
Мах берӕ цӕрдзинан, ӕхсӕви адгин сосӕгдзийнадӕ не'вдесӕн. Æнзти идарди, уӕларви изӕдбадӕнтӕй нӕ уодти гъар хори фӕлмӕн тунти хӕццӕ хаудзӕй зӕнхӕмӕ'ма уозӕлдзӕй уалдзигон деденӕги бауӕрбӕл. Рӕсугъд уарзти цийнӕ не'сӕфуй, е ӕрдзи хъаурӕ ӕй.
ФИНСТÆГ
Зин мин ӕй, ӕнӕ дӕу, идарди уогӕй. Мӕ тингуни дин фӕккӕнун зӕрдибунӕй мӕ дзубандитӕ.
Ӕрӕгиау фембалдан: нӕ зӕрдити тӕмӕн ниффӕлхуарӕ ӕй. Уӕддӕр мӕ сосӕг гъудитӕ дӕубӕл нӕ римӕхсун. Мӕ рӕстдзийнадӕ дӕр, мӕ тухст дӕр дӕу хузӕн ка балӕдӕра, уӕхӕн адӕймаг нӕййес зӕнхӕбӕл. Мӕ зин царди мин еунӕг фӕххуӕцӕн дӕ. Хеуонӕй, бийнойнагӕй еу тӕразӕбӕл ӕвӕрдӕй, ду мӕ еунӕг фӕххуӕцӕн дӕ. Æгӕр зинаргъ мин дæ ма мӕ де'стур дзурд дӕр уомӕн маруй.
Сӕ тухст рӕстӕг дӕ ергъӕвӕн де'ппӕлой дзурд ма кӕнӕ, ӕз дӕ хуарз лӕдӕрун. Де'нкъард каст, дӕ цӕститӕй ци цӕстисуг неʻрхаудтӕй, уой ӕз хуарз уинун, ма'й ма римӕхсӕ. Цалинмӕ нæ тоги мондаг цӕфбӕл нӕ барӕ нӕма цӕуй, - ӕрцо мӕ размӕ Уоди рӕстдзийнадӕн кӕнгӕ миутӕй баримӕхсӕн нӕййес. Дæ зӕрди тӕмӕнӕн е'рухтӕ маʻлвасӕ: уӕддӕр еу рӕстӕги ӕ кӕнон кӕндзӕй. Цалинмӕ нӕма байрӕги ӕй, уӕдмӕ ӕнӕ фӕливд дзурдӕй ӕристӕ мӕ рази. Еунӕг ду дӕ мӕ фӕххуӕцӕн ӕма мӕ фенцойнæ!
ЕУ ИЗӔР МУСХЪӔУИ
Сӕрдигон бон ӕгъатир рахаста, цума Мусхъӕуи хӕдзӕрттӕ исцӕфсун кӕнунмӕ гъавта, уотӕ, арви астӕуӕй ӕ сурх - зинг цӕстӕй ӕнӕфӕлкъуӕргӕй кастӕй хор.
Хори ранигулди фӕсте зӕнхӕ исуолӕфтӕй изӕйрон сатӕгмӕ. Мусхъӕуи цӕрӕг Баделити Цӕрай ӕ кизги лӕгмӕ лӕвардта, 'ма гъӕуи астӕуӕй, игъустӕй гъастизӕри унӕр. Цийнӕгун хӕдзари дуармӕ изӕрӕй файтонӕй ӕрфестӕг ӕнцӕ дууӕ иуазӕги. Сӕ бакастбӕл бӕрӕг адтӕй, хумӕтӕги иуазгутӕ ке адтӕнцӕ, е.
Уой хӕсдзӕф Балотти ракодта еʻмбал Блашкай гъастизӕрмӕ. Мусхъӕуи раст гъӕунги кӕрони ӕмбӕлттӕ рауидтонцӕ файтон куд райдард ӕй, уой.
Мусхъӕуи гъӕунгти алли бон нӕ фӕууайуй файтон, ма лӕппотӕ бадес кодтонцӕ. Цӕраййи хӕдзари колдуармӕ иуазгути цъухи дзурдӕй рӕвдудта хӕдзари хецау.
Иуазгутӕ нӕ тагъд кодтонцӕ тургъӕмӕ бахезунмӕ. Блашка'ма Балотти идардӕй цӕмӕдесӕй кастӕнцӕ иуазгутӕмӕ.
Блашкай нӕ фӕндӕ адтӕй гъастмӕ цӕун. Ӕфсӕддони цардӕй ци уод ниффӕлладӕй, е, ӕ уарзон Мусхъӕумӕ ку ӕрбафтуйуй, уӕд ӕхцӕуӕни сагъӕсти ранигъулуй ӕ фиди Минкъий хӕдзари. Урундухъбӕл хъанӕй фӕккӕсуй ӕ фидӕ Майрӕнсауи хузӕмӕ фарсбӕл. Цума ин ести зӕгъунмӕ гъавуй Майрӕнсау, уотӕ фӕккӕсуй Блашкамӕ. Сагъӕсти ранигъулуй, - "ци зӕгъуйнаг адтӕй мӕ фидӕ?"
...Еци гъудитӕ кӕнгӕ ӕй баййафта Балотти. Гъӕунгӕмӕ ку рацудӕнцæ, уӕддӕр ма ӕ гъудити амӕттаг адтӕй Блашка. Æрцӕуйнаг иуазгутӕ бацудӕнцӕ тургъӕмӕ, хӕдзари хецауи уозӕлди хӕццӕ. Сӕ хуӕд фӕсте бахизтӕнцӕ ӕфсӕддон ӕмбӕлттӕ Блашка'ма Балотти дӕр. Гъасти унӕр фӕгъгъос ӕй. Тургъи фӕсевӕд еугурӕй дӕр бамбурд ӕнцӕ ӕрцӕуӕг иуазгути аллифарс. "Къоста, Къоста!" – ӕрбайгъустӕй Блашкамӕ. Тургъи цирагъ иссугътонцӕ 'ма уой рохсмӕ Блашка дес кӕнгӕ кастӕй Ири дзурддзӕугӕдӕр лӕгмӕ. Ниллӕг, къӕсхуртӕ арӕзт, ирон дарӕси, е'взестӕ хъӕма цирагъи рохсмӕ ферттевидӕ. Æ рахес къохӕй лӕдзӕгбӕл ӕнцадӕй. Ӕ незӕй ӕфхуӕрд цӕсгонбӕл - фӕллад цӕстити каст. Зинна - нӕзинна ӕ медбилти баходидӕ ӕ бӕзгин рехи бунӕй. Хӕдзари хецау байамудта Блашкай Къостайӕн. "Ӕ финститӕ ин нӕ зонун, ӕ ном ин фегъустон", - хатир корӕгау бакодта Къоста, 'ма лӕмбунӕг кастӕй Блашкамӕ. Уойдзаг адӕми сӕццӕ кастӕй Къоста не 'ййивта е'змӕлд, е'сдзурди уаг. Бӕрӕг адтӕй, адӕми кастбӕл фӕлтӕрд ке адтӕй, е. Хӕдзари хецауи фӕндонмӕ гӕсгӕ, иуазгутӕ бацудӕнцӕ уатмӕ. Тургъи нӕуӕгӕй райгъустӕй фӕндури гъӕр, кафгути гъӕйт - гъӕйт. Кадгин иуазгути ӕрцуд зингӕ фӕббӕрӕг ӕй адӕми рахастбӕл. Блашкайӕн ӕнахур катай бацудӕй ӕ зӕрди. Хатир ракурдта Балоттиӕй,'ма сабургай рараст ӕй ӕ хӕдзарӕмӕ. Бунтон талингӕ ӕрцӕй. Балотти хуарз зудта е'мбали зӕрдӕ,'ма ин неци загъта. Мусхъӕуи гъӕунги ӕзмӕлӕг надтӕй, еутур адӕм дӕр адтӕнцӕ гъасти изӕри. Блашка ӕ фӕсте игъуста фӕндури цагъд, зарун, ӕ цӕстити рази ба ӕхсӕви тарӕй зиндтӕй Къостай сорӕт, цирагъи рохсмӕ'й куд фӕууидта, уотӕ.
"Ка дин не'скӕндзӕнӕй кадӕ?."
"Ка дин не'скӕндзӕнӕй кадӕ?" - зелдох кодтонцӕ ӕнӕфӕххуӕцӕнӕй еци дзурдтӕ Блашкай зунди. Ӕрмӕст ӕ хӕдзари тарвазӕбӕл ку бахизтӕй, уӕд исирӕзтӕй дуккаг рӕнгъӕ:
"Ка дин не'скӕндзӕнӕй кадӕ?"
"Ка дин нæ ратдзӕнӕй ӕгъдау?!"
Идарддӕр ба ӕнӕхуссӕг ӕхсӕвӕ, ма дзурдти зин ӕвӕрд...
***
Хуӕздӕр ӕнгъӕл мӕхе ӕнӕхай кодтон дӕ цӕстӕнгасӕй, дӕ уарзтӕй, дӕ лигъз дзурдӕй. Нур мӕбӕл ӕртӕфстӕнцӕ мӕ рӕдудтитӕ. Ци цийнӕмӕ ӕнгъӕл кастӕн алли бон, е раевгъудӕй еувӕрсти'ма мӕ ӕ базури кӕронӕй дӕр нӕ байагайдта. Ду - ме'взонг фунти сӕр. Дӕ кӕдзос уарзт ниннивонд кодтай ӕндӕрӕн. Ӕз адӕгон дӕн дӕуӕн, дӕ цӕуӕтӕн. Ревӕд къӕрта хормӕ куд ниссор уа, уотӕ ниссор ӕй, ниффӕркитæ ӕй мæ амонд. Æнӕ дӕу рӕвдудӕй. Гӕр, куд дӕмӕ не'гъусуй мӕ уоди цъӕхахст?! Устур горӕтӕй, уой 'дзаг адӕми ӕхсӕнӕй. Хуцауи исконд адӕймаги дзиназун игъусуй иннемӕ цийфӕндий идардӕй дӕр.
УӔГЪӔЛИЙ КЪАЛЕУ
Нигъгъӕр кӕнӕ, дӕ мӕгур уӕргутӕ ӕрхуайӕ, дӕ ахӕй кудтмӕ синхӕнтти ӕригъосун кӕнӕ, фал дин уонӕй дӕ мӕгурбон неке балӕдӕрдзӕнӕй. Алке уотӕ фенгъӕл уй, уой сабий, уой цӕуӕт ӕнггӕтемӕй хуӕздӕр ӕнцӕ, ӕнаййеппдӕр, уонӕй уӕхӕн ходуйнаги хабар нӕ райгъуссӕй, уой фӕсте ци фӕууй, уонӕн базонӕн нӕййес. Абони дӕу мӕгур кизгӕй ходуйнаги бунати, 'ма дӕмӕ си алке уӕлбекъон билӕскъелӕ каст ӕрбакӕнуй! Исон сӕхебӕл ци цау ӕрцӕудзӕй, уобӕл неке гъуди кӕнуй. "Дӕ гацца кизгӕ, дӕ биццеути уосӕ". Нӕ, ӕргом дин неке неци дзоруй, зӕгъгӕ дӕр неке нӕци искӕндзӕй. Нӕ фегъосдзӕнӕ дӕ синхон уоститӕ, хелаги цъис-цъисау, дӕ фӕсаууон ци дзорунцӕ, уой. Гӕр, еунӕг адӕймаг дӕр нӕ балӕдӕрдзӕй дӕ зин? Лӕдӕргӕ'й куд нӕ кӕнунцæ, уонӕн дӕр кизгуттӕ ку ирӕзуй. Ка син ци балӕдӕрдзӕй, исон син ци ӕрхӕсдзӕнцӕ "хуарзӕй", уомӕн. Дорӕй конд неке ӕй. Еутӕн сӕ уоди гъӕдӕ федардӕр фӕууй ӕрдзӕй.
Аци мӕгур, ӕнагъом кизгӕ ци фудгин ӕй? Ӕрдзӕй ӕ конд уотӕ рауадӕй: нӕлгоймаги уиндӕй ӕ зӕрдӕ медӕгӕй пеллон арт исуадзидӕ. Ӕ цибӕлдзийнадӕ уотӕ тухгин адтӕй, ма'й баримӕхсун ӕ бон не'суидӕ, ӕ тумбул цӕсгон сурх - сурхид фестидӕ. Дӕ катаййи гъӕр дин не 'гъосунцӕ дӕ синхон уоститӕ, дӕ цъӕхахст сӕмӕ не 'гъусуй. Ци берӕ мӕгурбӕнттӕ ес ниййерӕгбӕл... Тингун нӕ кӕнис. Ӕрмӕст аци бон дӕр фагӕй зӕрди незӕн. Кӕд дӕбӕл раевгъуйдзӕй аци дессаги бон. Абони сӕумӕ уой ӕнгъӕл кӕми адтӕ, 'ма дӕ хӕдзарӕмӕ еци ходуйнаг ӕрбафестӕг уодзӕй? Кӕд си дӕу фудтӕ дӕр ес?!
Нæ уидтай дӕ кизгӕ ци цӕстӕй кастӕй нӕлгоймӕгтӕмӕ, уой? Ӕвзонг бали бӕласау ку базир-зир кӕнидӕ, нӕлгоймаг имӕ ӕргом ку бакӕсидӕ, уӕд. Кӕд уотӕ ӕнгъӕл адтӕ, ма ӕртиндӕс анзиккон кизгӕ ӕфсӕрми кӕнуй, 'ма уомӕн расурх уй? Æфсӕрми дӕр куд нӕ?
Еци кари кизгӕ ӕ реути ирӕзтӕй дӕр ӕфсӕрми фӕккӕнуй. Ӕ еунӕг дӕллаггурӕ исунгӕг ӕй, фал ӕй цӕмӕй баййивтайдӕ, уой на'дтӕй 'ма си тухстӕй. Сӕумӕ раги фестаддӕ, дӕ мӕгур кизгӕ'ма хусгӕ кодта. Наргъи дони билтӕбӕл уӕгъӕли сӕумон рохсмӕ тӕмӕнтӕ калдта. Нурмӕ сӕ некӕд ӕрӕстӕфтдӕ. Коми дон ӕнахур гур-гур кодта. Уомӕ дӕр некӕд байгъустай. Дӕ царди ӕнӕкӕрон кӕнуйнӕгтӕ дӕ нӕ уадзунцӕ дӕ сӕр исхъел кӕнун.
Аци сӕумӕ ӕнӕнгъӕлти ракастдӕ коммӕ, 'ма фиццаг хатт бацийнӕ кодтай, аци арви буни, аци ӕрдзи цӕунгъон, ӕма уолӕфунгъон ке дӕ, уобӕл.
Ходуйнаг дӕ сӕрмӕ некӕд хастай. Дӕ зӕрди бӕллеццӕй цидӕр ӕнтӕстӕй, уони банигӕдтай, ӕвзонг уогӕй, дӕ лӕги зиани фӕсте. Еуемӕй дӕ кизги фудгин кӕнис, иннемӕй нӕ лӕдӕрис, цӕмӕн гъӕуама римӕхса ӕ зӕрди уаг алкӕд адӕймаг?
- Æгъдау! Ӕгъдау! Адӕми астӕу цӕрис, адӕми астӕу хӕтис. Адӕми астӕу ци ниффедар ӕй, уой сӕрти рахезӕн нӕййес. Фӕууй, коммӕ ка нӕ бакӕсуй, уӕхӕнттӕ; аллихузи рауайуй сӕ гъуддаг.
Сарсейнӕгор ӕй рарвистай дӕ кизги, 'ма дин ходуйнаг ӕрбахаста синхӕнттӕй. Еци ӕнӕбакӕнӕг биццеу ци мурхтӕй сӕ хӕдзари еци афони. Тӕппӕлӕнгӕ фӕууa!
Ӕ нӕуӕг ӕхснад дзиккотӕ - лигъз фаст. Дӕ рӕзти ку рацудӕй дӕ кизгӕ, уӕд бацийнӕ кодтай дӕ хъӕболи уиндӕбӕл. "Хуӕрзконд, хуӕрзуод кизгӕ мин ирӕзуй. О, Хуцау, мӕ тӕрегъӕдӕй дӕлӕмӕ ӕрхауай! Ӕдзох хевидхуарӕй цӕрӕ, минкъий естӕбӕл бацийнӕ кодтай дӕ царди, уӕдта дин дӕ цийнӕ дӕ фарсӕй фӕккӕндзӕй. Минкъий рӕстӕг рацудӕй кизги ранди фӕсте. Дӕ зелӕнтӕ кодтай хӕдзари, фал дӕ и ӕнӕхаири сарсейнӕ гъӕугӕ кодта, 'ма рӕстӕгӕй-рӕстӕгмӕ батингун кӕнисӕ: куд нӕ зиннуй и кизгӕ?" Ӕгӕр радзебӕл дӕ; ку бацудтӕ синхӕнттӕмӕ, уӕд дӕ кизги хӕдзари еунӕгӕй баййафтай. Ӕ уӕргутӕ ӕ буни батумбул кодта, уотемӕй хӕкъурццӕй кӕугӕ бадтӕй дзатмай кӕрони, бунгъӕдӕбӕл. Ӕ хӕдзарӕмӕ цӕун ӕ зӕрди къуми дӕр на'дтӕй. Ехӕнрезӕ кодта'ма кудтӕй. Ӕ уӕргутӕй тоги гъӕститӕ дӕр нӕ ниссӕрфта.
Сӕццӕ кӕсӕ кодтай дӕ кизгӕмӕ ӕма'й нӕ лӕдӕрдтӕ, ци ӕрцудӕй, уой.
Æппунфӕстаг кизги къохбӕл ниххуӕстӕ, ӕма'й рахудтай уӕхемӕ. Уӕлдай гъӕр ӕма хилӕй пайда нӕййес, дӕхемӕ синх ӕригъосун кӕндзӕнӕ, ӕндӕр неци. Дӕ гъудитӕ Гӕуиси финдзи уӕлбилӕ фӕууиуонцӕ. Ӕрзелисӕ Скъелдуй лигъзи, уӕдта бабӕй фӕстӕмӕ, дӕ кизги размӕ.
- Нӕ, уоми хуӕздӕр ӕй, Скъелдуй. Дӕ кизгон бонтӕ...
Гъӕддаг кӕрдту бӕласи буни нимӕт итуд. Ду дӕ кари кизгӕ адтӕ. Налухъ дӕр, гъӕйттӕй, уосгор лӕхъуӕн адтӕй, фал уӕддӕр дӕ цӕстисуг ӕгъзалдӕй ӕнӕбӕрцӕй. Нур, дӕ кизги къохбӕл хуӕцгӕй, архаис дӕ еци бони ӕнкъарӕнтӕ ӕргъуди кӕнунбӕл.
Уӕ, дæ арт бауазал уа! Дӕ кизгӕмӕ хицӕ кӕнис? Дӕхецӕй сорис еци гъуди, фал дӕ уӕгъдӕ нӕ уадзуй. Ратар уй дӕ зунди, уӕдта бабӕй нӕуӕгӕй ӕхцӕуӕн ӕхсилкъӕ никкӕнуй зӕрдӕ. Амал ин нӕ ерис дӕхецӕй фӕссорунмӕ. Хӕдзарӕмӕ ку ӕрбацудайтӕ, уӕд, дӕ катаййи гъӕр кӕнун райдӕдтай дӕ кизгӕбӕл: хилӕ 'ма кӕугӕ, хилӕ 'ма кӕугӕ!
Еу рӕстӕг, кӕугӕ-кӕугӕ, уотӕ дӕр банкъардтай, цума дӕ кизгӕбӕл нӕ, фал дӕубӕл ӕрцудӕй абони еци цау. "Е, мӕ уод, сау мӕрӕ дӕ бахуӕра, кӕд циуавӕр дӕ!" Мӕстӕй тъӕпп хауис
дӕхемӕ.
Кизгӕ ниссабур ӕй ӕ кӕунӕй, фестадӕй, райста тасидзаг гъар дон пеци сӕрӕй, 'ма дуарӕй рахизтӕй сарамӕ. Уордигӕй еу рӕстӕги игъустӕй ӕ удзӕл, ӕхебӕл дон куд ӕркалидӕ, е.
Ду лӕмбунӕг игъустай сарамӕ, 'ма ӕнӕстуфӕй дӕ цӕстисугтӕ уадӕнцӕ дӕ цӕсгонбӕл.
Дӕ лӕг Налухъи рамӕлӕтбӕл ӕртӕ анзи цӕуй, дӕ уод исфӕлтардта, фал еуӕй-еу хатт уӕхӕн рист никкӕнуй дӕ зӕрдӕ, уӕхӕн тингун, 'ма дӕхе ци фӕккӕнай, уой нӕбал фӕллӕдӕрис. Уӕхӕн сахат, дӕхе ӕлгъетгӕй, фургуст кӕнис, цӕмӕй дӕ зӕрди тингун ниууорамай, уой туххӕй.
Дӕ кизгӕ ӕрбахизтӕй хӕдзарӕмӕ ӕхсӕвхуссӕн хӕдони, ӕнӕдзоргӕй батумбул ӕй урундухъбӕл гъӕццоли буни'ма уайтагъд ӕрбафунӕй ӕй. Еци ӕхсӕвӕ цирагъ дӕр не 'ссугътайтӕ, нӕдӕр ӕхсӕвӕри кой бакодтайтӕ. Ду дӕр дӕхе ӕруагътай дӕ хуссӕнуати, 'ма талинги игъустай биндзи дув-дувмӕ хӕдзари царӕбӕл; уӕд басабур уидӕ, уӕдта бабӕй нӕуӕгӕй райгъусидӕ е 'згули. Дӕ цӕстисугтӕ дӕ фӕрсгӕ дӕр нӕ кодтонцӕ. Дӕ баз дӕр, дӕ дзиккотӕ дӕр ницъцъифӕ ӕнцӕ, 'ма уони уазалбӕл дӕ рос ӕнӕбари ӕвӕрд ӕркӕнисӕ.
Хуссӕг фӕллигъдӕй ӕхсӕви тармӕ. Ӕной хуссунтӕбӕл адтӕ? Уотӕ фӕззӕгъунцӕ: алли адӕймагӕн дӕр ӕстъалу ес арвбӕл. "Тӕходуй, ӕма де'стъалу ескӕд фӕууинӕ! Кӕд мӕнӕн ӕстьалу дӕр нӕййес? - Зӕнхӕбӕл амонд кӕмӕн нӕ уа, уомӕн арвбӕл ба цӕй ӕстъалу гъӕуама уа? Ӕви ме'стъалу дӕр мӕхе хузӕн ӕнамонд ӕй?"
- Загътон, - мӕ мӕгур кизгӕн зӕрдирайдӕр уодзӕй ӕ над, 'ма дин е ба нӕ зӕрдирайдзийнадӕ 'ма не 'стъалути ӕрттивд. Нӕ царди киунуги, ӕвӕдзи, мах туххӕй феронх ӕнцӕ ниффинсун.
Еу афони тӕрегъӕдӕй байдзаг ӕй дӕ зӕрдӕ, 'ма нӕуӕгӕй дӕ цӕстисуг уайун райдӕдта. Фестадтӕ 'ма дзӕвгарӕ рӕстӕг ӕнӕдзоргӕй лӕудтӕ дӕ кизги рази. Ӕрбон уа, е дӕ нӕ фӕндӕ адтӕй: "Куд уодзӕй, ци уодзӕй дӕ исони бон? Ци цӕстӕй дӕмӕ ракӕссӕй? Хъал ӕй, ӕ сӕуми хори рохсмӕ ӕнӕмӕтӕй ка ракӕсуй, ӕнӕ зӕрдӕристӕй. Дӕуӕн ба дӕ зӕрдӕ - тари, дӕ билтӕбӕл - цъотта, дӕ къӕхтӕбӕл сахсӕн. Куд рахеззӕнӕ сӕумӕ дӕ къӕсӕрӕй?"
Тӕмӕн калуй дӕ цӕстити рази уӕгъӕлий къалеу, хӕлхӕл кӕнуй комидон.
1994 анз. Мӕску.
См: Ирæф 1995, №4.
