Дигорский язык
Видео
ЖЗЛ
Искусство
Достопримечательности
Поэзия
Фольклор

Поэты сагъæстæ

Поэты сагъæстæ

Поэты сагъæстæ

Гулути Андрей

ПОЭТЫ САГЪÆСТÆ

(Эскиз)

Уыцы хабар ӕрцыди XIX ӕнусы цыппарыссӕдзӕм азты. Йӕ ахуыры тыххӕй ӕхца кӕй нӕ бафыста, уымӕ гӕсгӕ ӕрыгон поэт, нывгӕнӕджы ацух кодтой Аивадты Академийӕ. Поэт ныууагъта паддзахы ӕнӕсаламджын Бетъырбух ӕмӕ уӕззау хъуыдытимӕ ссыди Владикавказмӕ йӕ райгуырӕн Терчы бӕстӕм. Ӕрцарди Иры слабодкӕйы иу чысылгомау ӕнӕзӕрдӕмӕдзӕугӕ уаты. Уатӕн йæ фӕныкхуыз къултӕ, стӕй йӕ цар дӕр рагӕй нал уыдысты чъырӕй цагъд ӕмӕ зӕрдӕйыл ӕфтыдтой ӕнкъарддзинад. Йӕ дыууӕ рудзынджы арӕзт уыдысты чысыл кӕртмӕ. Уыцы кӕртмӕ стӕм хатт йедтӕмӕ ничи цыди, хаттӕй-хатт-иу, йӕ мӕгуыр бызгъуыртимӕ архайгӕйӕ, уырдӕм чи бацыд, уыцы зӕронд ус нымады куынӕ уыдаид, уӕд.
Поэт уыд цола ӕмӕ фӕлурсгомау. Йӕ сӕры бӕзджын хъуынтӕ ӕмӕ йӕ чысыл зачъе ӕрзылдысты йӕ цӕсгомы алыварс. Йӕ cay ӕрфгуыты бынӕй ӕрттывтой тар дыууӕ стыр цӕсты. Йӕ зӕрдӕйы дзӕбӕх ахастыл-иу куы уыди, уӕд-иу йӕ цӕстытӕ ӕрттывтой цингӕнгӕ, истӕуыл-иу куы мӕт кодта, уӕд та-иу кастысты ӕнкъардӕй.
Фӕззыгон ӕхсӕв... Фӕтӕгены цырагъы мынӕг рухсмӕ поэт иунӕгӕй бады йӕ къуындӕг уаты. Сагъӕс кӕны, йӕ алфамбылайы цы ӕнӕрӕстдзинӕдтӕ цӕуы, уыдоныл. Сагъӕстӕ кӕны, мӕгуыр адӕмы сывӕллӕттӕн куыд зын у скъоламӕ бахауын ӕмӕ ахуыр кӕнын, ӕнахуыргондӕй куыд баззайынц, уыдӕттыл. Ахъуыды кӕны йӕхи тыххӕй дӕр: мӕнӕ ныууагъта йӕ ахуыр Академийы, ӕндӕр гӕнӕн ын нал уыд. Ахуыр кӕнынмӕ та куыд тынг бӕллыди! Куыд ӕй фӕндыди йе 'ппӕт тыхтӕ, йе 'ппӕт зонынад адӕмӕн раттын!
Адӕм базыдтой сӕрибарыл тохгӕнӕг поэты. Знон ӕм ӕрбацыдысты адӕмы ӕвзӕрст лӕгтӕ Ирыстоны дард хъӕутӕй - Уыналӕй, Нарӕй, Цъӕйӕ... Уыдон уыдысты иу-дӕс лӕджы бӕрц. Бафӕлладысты дард фӕндагыл цæуынӕй. Сӕ мӕгуыр дзаумӕттӕ срыг сты. Фӕдзырдтой поэтӕн, куыд мӕгуыр цард кӕнынц, сæ сывӕллӕттӕ куыд бӕгънӕг ӕмӕ ӕххормагӕй цæуынц, фӕллойгӕнджыты цард куыд уӕззау у, уыдӕттӕ. Бирӕ ӕндӕр хъуагдзинӕдтӕ ӕмӕ хъизӕмӕртты тыххӕй радзырдтой адӕмы ӕрвыст лӕгтӕ. Куырдтой поэтӕй, цӕмӕй сын баххуыс кӕна сӕ тухийы цардӕй фервӕзынӕн, цӕмӕй ныффысса газеты сӕ зындзинӕдты тыххӕй.
Поэт ӕнкъардӕй хъуыста ӕрвыст лӕгты ныхӕстӕм. Лӕгтӕ фӕцыдысты сӕ хӕдзӕрттӕм. Ныфс сӕ уыди, сӕ уарзон поэт кӕй тох кӕндзӕн сӕ амонды сӕраппонд.
Ныртӕккӕ поэты раз стъолыл ис гӕххӕттыты рӕдзагъд. Писмотӕ сты уыдон. Знон ӕм чи ӕрбацыд, уыцы мӕгуырты хуызӕн сты, уыцы писмотӕ чи ӕрбарвыста, уыдон дӕр. Кӕсын, фыссын дзӕбӕх чи нӕ зоны, уыдон тыхтӕ ӕмӕ амӕлттӕй фыссынц сӕ царды тыххæй.
Уыцы писмотыл поэт фӕхъуыды кодта райсомӕй нырмӕ. Ныр сӕм ногӕй кӕсы се 'рбарвитджыты цардыл хъуыды кӕнгӕйӕ. Мӕнӕ чидӕр, ӕвӕццӕгӕн, йӕ мой кӕмӕн амарди ӕмӕ ӕнахъом сидзӕртимӕ иунӕгӕй чи баззади, ахӕм рынчын сылгоймаджы курдиатмӕ гӕсгӕ, фыссы, куыд зын у уыцы сылгоймагӕн ӕнӕ медицинон ӕххуысӕй, куыд тӕригъӕддаг сты йӕ сидзӕртӕ... Дард хӕххон хъӕуӕй мӕгуыр лӕг фыссы, куыд ныммарди сӕ иунӕг хъугйӕ бинонты дарӕг, хъӕуы хицау та йыл куыд сӕвӕрдта, йӕ бон бафидын кӕй нӕу, ахӕм хъалон ӕмӕ йӕ ӕвӕстиатӕй куыд фидын кӕны.
Мӕнӕ дард Махческы цӕрӕг фыссы, йӕ бирӕ сывӕллонджын бинонты дарын куыд нӕ у йӕ бон ӕмæ куыд нал зоны, цы амалӕй ма сӕ фӕдара, уый. Поэт стыхсти, сыстад, йӕ худ йӕ сӕрыл ныккодта, йе уӕхскыл ӕрӕппӕрста йӕ дӕрдджын рог палто ӕме сабыргай рацыд уынгмӕ.
Уазалгоман у уынджы. Мӕй йӕ фӕлурс тынтӕй рухс кӕны, чи басабыр, уыцы горӕт. Дымы рог дымгӕ. Згъӕлынц хӕрзконд даргъ гӕдыбӕлӕсты сыфтӕртӕ ӕмӕ, сыбар-сыбургæнгæ, зилынц, чысылтӕ сӕлын чи байдыдта, уыцы зӕххыл. Поэт ныккасти, сӕ бӕрзонд рагъ дӕрддзӕф кӕмӕн сыстади, уыцы хӕхтӕм. Урссӕр Хъазыбег ӕрттывта мӕйы рухсмӕ йе 'нусон рӕсугъдлзинадӕй. Поэт сабыргай ацыд Иры слабодкӕйы къуыбырмӕ. Арӕх-иу цыди уырдӕм. Хъуыдытӕ кӕнгӕйӕ-иу бирӕ сахӕттӕ арвыста уым.
Мӕнӕ поэт лӕууы къуыбырыл ӕмӕ ӕдзынӕг кӕсы. Уыны, горӕт Владикавказ дӕрдтыл йӕхи куыд айтыгъта, уымӕ. Уынгтӕй рапӕй-рӕтты фӕзыны фанарты мынӕг рухс. «Владикавказаг фанарты рухс куыд мынӕг у, афтӕ мынӕг у нӕ цард дӕр. Адӕм кӕд фервӕздзысты ӕгъатыр тыхгӕнджыты дзӕмбытӕй ӕмӕ, тӕмӕнтӕ калгӕ, кӕд ракӕсдзӕн нӕ бӕстыл сӕрибары царддӕттӕг хур! Уыцы рӕстӕг ӕнӕмӕнг ралӕудзӕн, ралӕудзӕн!» - хъуыды кӕны поэт. Систа кърандас ӕмӕ йӕ четӕнцар фыссӕн чиныг, сбадти стыргомау урс дурыл. Рӕстӕггай-иу кърандас ӕрӕвнӕлдта гӕххӕтмӕ ӕмӕ-иу ыл тагъд-тагъд азгъордта:

Додой фӕкӕнат, мӕ райгуырӕн хӕхтӕ,
Сау фӕныкӕй уӕ куы фенин фӕлтау!
Зӕй уӕ фӕласа, нӕ тӕрхоны лӕгтӕ, -
Иу ма уӕ фезмӕлӕд искуы лӕгау!..

Фидар рӕхыстӕй нын не 'уӕнгтӕ сбастой,
Стырӕй, чысылӕй нӕ уистӕй нӕмынц...

Мигъты фале ракаст ӕвзист мӕй ӕмӕ ныр рухс кодта Къостайы цӕсгом. Поэт фыста йе 'мдзӕвгӕ «Додой»-ы ӕнӕмӕлгӕ рӕнхъытӕ. Хъуысти уынӕр - Терчы знӕт уылӕнтӕ кӕрӕдзи фӕдыл уадысты дард Хъаспи-денджызмӕ. Владикавказ бафынӕй мӕтӕйдзаг фыæйæ. Хӕстӕг кодта бонивайӕн.
1950

См.: Гулуты Андрей. Мæ мысинæгтæй. 1975 аз.

Возврат к списку